Khi bên Đỏ mở đầu bằng Pháo đầu — đưa Pháo vào cột giữa, nhắm thẳng Tốt đầu và cung Tướng đen — bên Đen có nhiều cách đáp. Cách được dùng nhiều nhất, từ bàn cờ vỉa hè tới các giải đấu, là bình phong Mã: nhảy cả hai Mã lên, đứng hai bên trung tâm như hai tấm bình phong che cho Tốt đầu và cung Tướng.
Bình phong Mã không phải là thế trận thụ động. Nó giữ trung tâm vững, giải phóng đường cho hai Xe, và để lại cho Đen nhiều lựa chọn phản công. Người mới học cờ tướng nên nắm bình phong Mã sớm, vì sớm muộn gì cũng sẽ gặp Pháo đầu ở gần như mọi ván cầm quân đen.
Thứ tự nước đi cơ bản
Theo cách ghi của người Việt: Đỏ đếm cột từ phải sang trái theo hướng nhìn của Đỏ, Đen đếm từ phải sang trái theo hướng nhìn của Đen.
- P2-5 (Đỏ: Pháo cột 2 bình vào cột giữa) — M8.7 (Đen: Mã cột 8 tấn lên cột 7).
- M2.3 (Đỏ: Mã cột 2 tấn lên cột 3) — M2.3 (Đen: Mã cột 2 tấn lên cột 3).
Sau bốn nước này, thế cờ như sau:
Tiếp theo, cả hai bên thường ra Xe: Đỏ X1-2 (Xe bình sang cột vừa trống do Mã đã nhảy), Đen X9-8 tương tự. Từ đây mỗi bên chọn hướng đi riêng, và cờ tướng có hàng chục biến khác nhau ở giai đoạn này.
Vì sao hai Mã giữ được Tốt đầu
Mối đe doạ trực tiếp của Pháo đầu là ăn Tốt đầu. Pháo cờ tướng ăn quân bằng cách nhảy qua đúng một quân chắn, và trên cột giữa, quân chắn ấy chính là Tốt đầu của Đỏ. Pháo đỏ nhảy qua Tốt nhà, ăn thẳng Tốt đầu đen.
Bình phong Mã trả lời bằng cách đặt hai Mã cùng nhắm vào điểm Tốt đầu. Nếu Pháo đỏ ăn Tốt đầu, Mã đen ăn lại Pháo. Đỏ mất một Pháo để lấy một Tốt — lỗ nặng. Vì vậy Đỏ phải chuẩn bị thêm trước khi tấn công trung tâm, và Đen có thời gian ra quân.
Hai Mã cũng che phía trước cung Tướng: Pháo, Xe đỏ muốn đánh thẳng vào cung phải vượt qua hai Mã trước.
Ý tưởng của bên Đỏ
Đỏ cầm Pháo đầu thường muốn tấn công và giữ thế chủ động. Vài hướng phổ biến:
- Xe qua hà sớm: đưa Xe vượt sông ép Mã và Tốt của Đen, buộc Đen phải phản ứng.
- Tiến Tốt cánh (Tốt 3 hoặc Tốt 7): mở đường cho Mã tấn lên, chuẩn bị cho Mã qua sông.
- Đưa Pháo thứ hai sang vị trí tấn công, có thể tạo thế hai Pháo phối hợp.
- Chuẩn bị đột phá trung tâm: đưa thêm quân nhắm vào Tốt đầu, hoặc tiến Tốt đầu của mình để mở cột giữa.
Điểm chung: Đỏ đi trước một nước, nên muốn biến nước đi trước đó thành sức ép thật sự trước khi Đen ra đủ quân.
Ý tưởng của bên Đen
Với bình phong Mã, Đen thường theo đuổi:
- Ra hai Xe nhanh để cân bằng số quân hoạt động.
- Tiến Tốt 3 hoặc Tốt 7 (theo cách đếm của Đen) để mở đường cho Mã và giành không gian.
- Đưa Pháo sang cánh hoặc dùng Pháo phản kích Xe đỏ nếu Xe đỏ đi quá sớm.
- Đổi quân đúng lúc để giảm sức ép của Pháo đầu, rồi chuyển sang thế cân bằng.
Một nguyên tắc chung: Đen không vội tấn công. Bình phong Mã mạnh ở chỗ vững chắc; phản công chỉ khi Đỏ để lộ điểm yếu, thường là khi Xe đỏ qua sông mà không có hậu thuẫn.
Những lỗi thường gặp khi chơi bình phong Mã
Nhảy Mã rồi quên ra Xe. Sau khi hai Mã đã lên, đường của hai Xe đã mở. Nếu còn để Xe ở góc, Đen tự bỏ lỡ lợi ích lớn nhất của thế trận này.
Để Mã bị cản chân. Mã cờ tướng không nhảy được nếu có quân đứng ngay cạnh theo hướng nhảy (điểm "chân Mã"). Đặt Pháo, Tượng, hoặc để Tốt đỏ tiến tới sát chân Mã có thể khiến Mã bị khoá. Luôn kiểm tra xem Mã của mình còn đường ra không.
Đẩy Tốt đầu quá sớm. Tốt đầu là quân mà hai Mã đang bảo vệ. Đẩy nó lên vội sẽ phá cấu trúc bình phong, mở cột giữa cho Pháo đỏ.
Để một Mã bị ghim. Pháo đỏ hoặc Xe đỏ có thể ghim Mã vào Xe hay vào Tướng. Khi Mã bị ghim, nó không còn bảo vệ trung tâm, và bình phong trở thành bình phong một cánh.
Sao chép máy móc nước đi của Đỏ. Đen có thể đối xứng trong vài nước đầu, nhưng khi Đỏ bắt đầu tấn công, việc bắt chước dễ khiến Đen chậm một nhịp ở đúng chỗ quan trọng.
Bình phong Mã khác gì các cách đáp khác trước Pháo đầu?
| Cách đáp | Ý tưởng chính | Phù hợp khi |
|---|---|---|
| Bình phong Mã | Hai Mã che trung tâm, ra Xe nhanh | Muốn thế trận vững, linh hoạt |
| Thuận Pháo | Đen cũng đưa Pháo vào giữa cùng phía với Đỏ | Muốn đánh nhau ngay từ đầu |
| Nghịch Pháo | Đen đưa Pháo vào giữa từ phía ngược lại | Muốn thế trận căng, đối công |
| Phản cung Mã | Một Pháo bình vào góc Sĩ, hai Mã nhảy lên | Muốn thế trận chắc nhưng khác lối |
Bình phong Mã được nhiều người chọn vì nó ít rủi ro và dễ hiểu cho người mới: nguyên tắc chỉ là che trung tâm, ra Xe, rồi tìm cơ hội. Các lối Thuận Pháo và Nghịch Pháo sẽ có bài riêng trong mục khai cuộc cờ tướng.
Học bình phong Mã thế nào cho hiệu quả
- Thuộc bốn nước đầu và hiểu lý do của từng nước, không chỉ thuộc lòng.
- Chơi nhiều ván cầm quân đen trước người dùng Pháo đầu, sau mỗi ván xem lại xem bạn đã ra Xe ở nước thứ mấy.
- Xem ván của người chơi giỏi với cùng thế trận và để ý Đen xử lý thế nào khi Xe đỏ qua hà sớm.
- Nắm vững phía Đỏ nữa. Đọc bài Pháo đầu để hiểu Đỏ muốn gì; hiểu ý đối phương là cách phòng thủ tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bình phong Mã là gì?
Là thế trận bên Đen nhảy cả hai Mã lên hai bên trung tâm để cùng bảo vệ Tốt đầu, thường dùng để đối phó với Pháo đầu của Đỏ.
Bình phong Mã có chắc hoà không?
Không có khai cuộc nào chắc hoà. Bình phong Mã là thế trận vững và cân bằng, nhưng kết quả vẫn phụ thuộc cách hai bên chơi ở trung cuộc.
Bên Đỏ có dùng bình phong Mã được không?
Được, nếu Đen đi Pháo đầu trước, hoặc Đỏ chọn khai cuộc nhảy Mã. Tên gọi chỉ thế dàn hai Mã, không phân biệt bên nào.
Người mới nên học bình phong Mã hay Thuận Pháo trước?
Nên học bình phong Mã trước. Nó dạy các nguyên tắc chung như che trung tâm, ra Xe sớm, tránh bị cản chân Mã. Thuận Pháo và Nghịch Pháo đòi hỏi tính toán nhiều hơn.
Vì sao gọi là "bình phong"?
Vì hai Mã đứng hai bên trung tâm như hai tấm bình phong che chắn cho Tốt đầu và cung Tướng phía sau.
