Trong cờ tướng, Tốt (người miền Bắc hay gọi là chốt) là quân yếu nhất khi ở nhà: chỉ đi thẳng một bước, không lùi, không đi ngang. Nhưng khi đã qua hà (vượt sông), Tốt thay đổi hẳn: nó có thể đi ngang, và trở thành một quân tấn công thực sự. Người chơi hay nói vui "chốt qua hà bằng nửa con Xe" để nhấn mạnh sự thay đổi này, dù đó là cách nói phóng đại chứ không phải phép tính thật.
Bài này giải thích vì sao Tốt mạnh lên sau khi qua sông, cách Tốt qua hà tấn công và khống chế, khi nào nên đẩy Tốt, khi nào nên giữ, và những lỗi hay gặp. Tổng quan về giá trị các quân có trong giá trị quân cờ tướng.
Tốt trước và sau khi qua sông
| Trước khi qua sông | Sau khi qua sông | |
|---|---|---|
| Đi thẳng | Một bước tới trước | Một bước tới trước |
| Đi ngang | Không | Một bước sang trái hoặc phải |
| Lùi | Không | Không |
| Ăn quân | Thẳng tới trước | Thẳng tới trước hoặc ngang |
Chỉ thêm khả năng đi ngang, nhưng điều đó khiến Tốt khống chế được ba điểm thay vì một: trước mặt, bên trái, bên phải.
Vì sao Tốt qua hà mạnh
- Khống chế nhiều điểm hơn: ba điểm quanh nó, rất khó cho quân đối phương đi qua.
- Tấn công cung Tướng: Tốt tới gần cung có thể khống chế những điểm Tướng đối phương cần đi.
- Làm ngòi cho Pháo: Tốt qua hà đứng ở vị trí tốt thường trở thành ngòi cho Pháo chiếu.
- Rẻ mà khó đuổi: đối phương thường không muốn đổi Xe hay Mã lấy một Tốt, nên Tốt có thể đứng lâu ở vị trí quan trọng.
- Trong tàn cuộc, là vũ khí chính: nhiều tàn cuộc được quyết định bởi bên có Tốt qua hà.
Khi nào nên đẩy Tốt qua hà
- Khi Tốt được bảo vệ hoặc đối phương không dễ ăn nó.
- Khi qua sông mở đường cho Mã hoặc Xe, như trong khai cuộc Tiên Tốt.
- Khi đang tấn công cánh đó: Tốt qua hà hỗ trợ Xe, Mã, Pháo áp sát cung đối phương.
- Trong tàn cuộc: Tốt qua hà là quân thắng ván.
Khi nào nên giữ Tốt ở nhà
- Khi Tốt đang bảo vệ quân khác hoặc chắn đường tấn công của đối phương.
- Khi đẩy Tốt để lộ điểm yếu trong thế phòng thủ.
- Khi Tốt qua sông sẽ bị ăn ngay mà không đổi được gì.
Đừng đẩy Tốt quá sâu
Một điểm người mới hay quên: Tốt đi tới hàng cuối (sát cạnh bàn phía đối phương) chỉ còn đi ngang được, vì không còn chỗ để tiến. Tốt ở đó thường mất nhiều sức mạnh, gọi là "Tốt già" hay "chốt đáy".
Vì vậy, trong tàn cuộc, Tốt thường mạnh nhất khi đứng ở hàng ngay trước cung hoặc trong cung đối phương, chứ không phải ở hàng cuối. Xem tàn cuộc Tốt.
Tốt qua hà trong từng giai đoạn
Khai cuộc
Ít khi đẩy Tốt qua sông ngay. Tốt ba hoặc bảy thường được đẩy một bước để mở đường cho Mã. Tốt đầu thường giữ ở nhà để bảo vệ trung lộ.
Trung cuộc
Tốt qua hà có thể hỗ trợ tấn công, làm ngòi cho Pháo, hoặc chiếm những điểm quan trọng. Nhưng cũng dễ bị Xe, Pháo đối phương ăn nếu không được bảo vệ. Xem thời điểm qua hà.
Tàn cuộc
Tốt qua hà trở thành quân chủ lực. Nhiều tàn cuộc mà hai bên chỉ còn vài quân, bên có thêm một Tốt qua hà thường thắng.
Phòng thủ trước Tốt qua hà
- Đổi Tốt qua hà khi có thể, dù phải dùng một quân giá trị hơn một chút, nếu Tốt đó quá nguy hiểm.
- Giữ Sĩ Tượng liên kết: Tốt khó vào cung khi Sĩ Tượng bảo vệ lẫn nhau.
- Khống chế điểm Tốt muốn tới bằng Xe hoặc Pháo.
- Không để Tốt tới gần cung mà không có quân chặn.
Những lỗi hay gặp
Đẩy Tốt qua sông quá sớm, không được bảo vệ, bị ăn mất.
Đẩy Tốt tới hàng cuối, mất sức mạnh.
Bỏ qua Tốt qua hà của đối phương, để nó tới gần cung.
Đổi Tốt qua hà của mình lấy Tốt chưa qua sông của đối phương, mất lợi thế.
Nghĩ Tốt luôn là quân yếu, không dùng nó để tấn công.
Luyện tập
- Bày tàn cuộc Tốt qua hà và Tướng đấu Tướng trơ, tập dồn Tướng đối phương tới hết nước đi.
- Trong ván thật, để ý những lúc Tốt của mình qua sông: nó có được bảo vệ không? Nó có đang giúp tấn công không?
- Đọc thêm các quân khác: Xe, Mã, Pháo, Sĩ và Tượng.
Một ví dụ bằng lời
Hình dung tàn cuộc: bạn còn Tướng và một Tốt đã qua hà, đối phương chỉ còn Tướng trơ. Tốt của bạn tiến dần tới trước cung đối phương, Tướng của bạn khoá cột giữa nhờ luật đối mặt. Tốt vào cung, khống chế những điểm Tướng đối phương cần đi. Cuối cùng, Tướng đối phương không còn nước đi, hoặc bị Tốt chiếu mà không thoát được.
Một Tốt nhỏ, khi đã qua sông và được Tướng hỗ trợ, có thể quyết định cả ván. Nhưng nếu Tốt đã xuống tới hàng cuối, nó mất nhiều sức, và thế cờ có thể chỉ còn là hoà.
Câu hỏi thường gặp
Tốt qua hà là gì?
Là Tốt đã vượt sông, sang nửa bàn cờ của đối phương. Từ lúc đó Tốt được đi ngang.
Vì sao Tốt qua hà mạnh hơn?
Vì nó khống chế được ba điểm (trước và hai bên), và có thể tấn công cung Tướng đối phương.
Có nên đẩy Tốt tới hàng cuối không?
Thường không nên. Tốt ở hàng cuối chỉ đi ngang, mất nhiều sức mạnh.
"Chốt qua hà bằng nửa con Xe" có đúng không?
Đó là cách nói phóng đại để nhấn mạnh Tốt mạnh lên sau khi qua sông, không phải phép tính giá trị chính xác.
Làm sao phòng thủ trước Tốt qua hà?
Đổi nó khi có thể, giữ Sĩ Tượng liên kết, và khống chế những điểm Tốt muốn tới.
Tốt qua hà có quan trọng trong trung cuộc không?
Có, dù ít nổi bật hơn trong tàn cuộc. Tốt qua hà có thể làm ngòi cho Pháo, chiếm điểm quan trọng và hỗ trợ tấn công cung Tướng đối phương.
