Trong cờ tướng có một luật mà người mới hay quên nhất, và cũng là luật mà người chơi lâu năm khai thác nhiều nhất: hai Tướng không được nhìn thấy nhau. Nếu Tướng đỏ và Tướng đen đứng trên cùng một cột dọc và giữa chúng không có quân nào, thế cờ đó là không hợp lệ. Người Việt gọi là "lộ mặt Tướng" hay "Tướng đối mặt".
Luật nghe như một chi tiết nhỏ. Thật ra nó thay đổi vai trò của Tướng: từ một quân chỉ biết trốn trong cung thành một quân khống chế cả một cột dọc từ đầu này tới đầu kia bàn cờ. Hiểu luật này là bước đầu để hiểu vì sao nhiều ván tàn cuộc cờ tướng thắng được với rất ít quân.
Luật nói gì, chính xác
- Hai Tướng không được đứng trên cùng một cột mà giữa chúng không có quân nào (của bên nào cũng được).
- Vì vậy, không bên nào được đi một nước tạo ra thế đó. Nước đi như vậy là nước đi không hợp lệ, giống như tự đưa Tướng vào thế bị chiếu.
- Có thể hiểu theo cách tương đương: Tướng "chiếu" được Tướng đối phương dọc theo cột, như một quân Xe chỉ đi theo chiều dọc. Bạn không được để Tướng mình bị chiếu, nên cũng không được để Tướng mình đứng thẳng mặt Tướng kia.
Một điểm dễ nhầm: luật chỉ nói về cột dọc. Hai Tướng không bao giờ đứng cùng hàng ngang được, vì mỗi Tướng bị giới hạn trong cung của mình, và hai cung cách nhau cả một con sông.
Ba loại nước bị cấm vì luật này
1. Tướng tự bước vào cột của Tướng đối phương
Tướng đen đang ở cột giữa, cột giữa không còn quân nào chắn. Tướng đỏ muốn bước sang cột giữa — không được. Đây là loại dễ thấy nhất.
2. Quân chắn giữa rời khỏi cột
Đây mới là loại người mới hay vi phạm. Nếu giữa hai Tướng chỉ còn đúng một quân, quân đó bị "ghim" tại chỗ: nó chỉ được đi dọc theo cột (vẫn chắn), không được đi ra ngoài.
Với Mã, điều này có nghĩa là Mã bị khoá hoàn toàn, vì Mã không bao giờ đi thẳng dọc được. Với Xe, Tốt hay Pháo đứng chắn, quân đó vẫn được đi lên xuống trên cùng cột, miễn là vẫn nằm giữa hai Tướng.
3. Quân chắn ăn quân đối phương ở cột khác
Biến thể nguy hiểm nhất của loại thứ hai: quân chắn duy nhất thấy một quân đối phương để ăn ngay bên cạnh. Một Xe đứng giữa hai Tướng có thể ăn ngang một Mã không được bảo vệ — trông như được không quân. Nhưng Xe ăn ngang là rời khỏi cột, hai Tướng lộ mặt, nên nước ăn đó không được phép. Người mới hay "phát hiện" món lời này rồi mới nhận ra mình không đi được.
Ngược lại, khi đối phương ăn quân chắn của bạn, bạn không cần lo: quân ăn luôn đứng đúng vào ô của quân bị ăn, nên nó trở thành quân chắn mới.
Tướng đối mặt trong cờ vỉa hè
Ở các bàn cờ vỉa hè, nhiều người chơi theo cách dân gian: ai lỡ đi nước để hai Tướng nhìn nhau thì đối phương được "ăn Tướng", tức là thua ngay. Theo luật chính thức, nước đi đó đơn giản là không được phép, phải đi lại nước khác. Hai cách hiểu cho cùng một kết quả thực tế: đừng bao giờ để Tướng mình lộ mặt. Khi chơi với người lạ, nên thống nhất trước chơi theo cách nào, như với luật chạm quân phải đi.
Từ luật cấm tới vũ khí: Tướng khống chế một cột
Vì Tướng đối phương không được bước vào cột có Tướng mình (khi cột đó trống), Tướng của bạn khoá được một cột trong cung đối phương mà không cần đi tới gần. Trong cung chỉ có ba cột. Khoá được một cột nghĩa là Tướng đối phương mất một phần ba không gian.
Đây là lý do người chơi mạnh hay đưa Tướng ra cột bên (cột 4 hoặc cột 6) trong tàn cuộc. Nước đi đó trông như chạy trốn, nhưng thật ra là tấn công.
Bạch diện Tướng: chiếu bí nhờ Tướng lộ mặt
Thế dưới đây minh hoạ ý tưởng trọn vẹn nhất:
Hãy đếm lối thoát của Tướng đen:
- Tiến hoặc lùi trong cột: vẫn nằm trên đường Xe, vẫn bị chiếu.
- Sang cột giữa: cột giữa trống từ trên xuống dưới, Tướng đen sẽ nhìn thẳng Tướng đỏ — cấm.
- Sang trái: đã ở mép cung, không có điểm nào.
Một Xe cộng một Tướng biết đứng đúng chỗ là đủ. Không có luật đối mặt, thế cờ này chỉ là một nước chiếu bình thường.
Tướng hỗ trợ Tốt trong tàn cuộc
Luật đối mặt cũng giải thích vì sao một Tốt đã qua sông cộng với Tướng thường thắng được Tướng trơ trọi, miễn Tốt chưa xuống tới hàng cuối cùng. Tướng mình chiếm một cột, khoá một phần cung; Tốt áp sát khoá thêm vài điểm; Tướng đối phương bị dồn dần vào góc. Tốt đã xuống hàng đáy thì không tiến được nữa và không chiếu được theo cách cần thiết, nên hay chỉ hoà. Chi tiết các thế này có trong mục tàn cuộc cờ tướng.
Phòng thủ: đừng để Tướng mình bị khoá
Mặt trái của vũ khí trên: đối phương cũng dùng được Tướng của họ để khoá Tướng bạn. Vài thói quen giúp tránh bị động:
- Giữ ít nhất một quân trên cột giữa trong trung cuộc, thường là Sĩ, Tượng hoặc Tốt đầu. Cột giữa trống là cửa mở cho cả Pháo lẫn Tướng đối phương.
- Chú ý quân chắn duy nhất. Nếu giữa hai Tướng chỉ còn một quân của bạn, quân đó đã bị ghim. Đừng tính các nước đi của nó như thể nó tự do.
- Trong tàn cuộc, giành cột trước. Khi hai bên đều còn ít quân, bên nào đưa Tướng sang cột bên trước thường nắm thế chủ động. Hãy để ý nước Tướng bình ngang của đối phương như một nước tấn công thật sự.
- Khi Tướng đối phương chiếm cột giữa, Tướng bạn chỉ còn hai cột bên để đứng. Cẩn thận với nước chiếu dọc cột bên, vì bạn không còn đường thoát sang giữa.
Luyện nhìn thấy đường lộ mặt
Luật này khó ở chỗ nó vô hình: không có quân nào đứng đó để nhắc bạn. Hai cách luyện đơn giản:
- Trước mỗi nước đi của Tướng hoặc của quân đứng trên cột Tướng, nhìn dọc cột đó từ đầu tới cuối bàn. Có quân chắn không? Còn mấy quân?
- Bày thế tàn cuộc Xe và Tướng đấu Tướng trơ trọi trên bàn thật, tự chiếu bí nhiều lần từ các vị trí khác nhau. Bạn sẽ thấy gần như lần nào cũng cần Tướng mình khoá một cột, và mắt sẽ quen nhìn đường lộ mặt.
Nếu mới làm quen cờ tướng, nên đọc trước bài luật cờ tướng cơ bản để nắm cách đi của từng quân, rồi quay lại luật này. Người đã quen cờ vua sẽ thấy đây là một trong những chỗ cờ tướng khác cờ vua rõ nhất: trong cờ vua, hai Vua chỉ cần không đứng cạnh nhau; trong cờ tướng, hai Tướng phải luôn có quân chắn ở giữa nếu cùng cột.
Câu hỏi thường gặp
Hai Tướng đứng cùng cột nhưng có quân ở giữa thì có sao không?
Không sao. Luật chỉ cấm khi giữa hai Tướng không có quân nào. Chỉ cần một quân bất kỳ, của bên nào cũng được, đứng giữa là hợp lệ.
Tướng có được ăn Tướng đối phương theo luật đối mặt không?
Theo luật chính thức thì thế đối mặt không bao giờ được xuất hiện, nên không có chuyện ăn Tướng. Trong cách chơi dân gian, bên để Tướng lộ mặt bị coi là thua, nên nhiều người nói vui là "bị Tướng ăn".
Quân chắn giữa hai Tướng có được đi không?
Được, nếu nó vẫn đứng giữa hai Tướng sau khi đi — tức là đi dọc trên cùng cột. Nếu nó là quân chắn duy nhất và nước đi đưa nó ra khỏi cột, nước đó bị cấm.
Luật này có trong cờ úp không?
Có. Cờ úp dùng chung luật đi quân và luật Tướng với cờ tướng. Chỉ khác là các quân ban đầu bị úp. Xem thêm bài luật cờ úp.
Vì sao Tướng lại khống chế cả một cột dài như vậy?
Vì luật không quan tâm hai Tướng cách nhau bao xa, chỉ quan tâm có quân chắn hay không. Tướng của bạn ở tận cung nhà vẫn cấm Tướng đối phương bước vào cột đó, miễn là cột trống.
