Trong cờ tướng, Xe là quân mạnh nhất: đi ngang, đi dọc, bao xa cũng được, miễn là không có quân cản. Người ta thường ước lượng một Xe bằng khoảng chín Tốt, gấp đôi một Mã hay một Pháo (bảng đầy đủ ở bài giá trị quân cờ tướng). Mất Xe mà không đổi được gì tương xứng thì phần lớn các ván coi như đã quyết.
Nhưng sức mạnh của Xe chỉ có khi nó ra trận. Một Xe nằm ở góc bàn cờ, sau lưng Mã và Tốt, chẳng khống chế được điểm nào. Câu cửa miệng của người chơi cờ tướng — "ba nước không ra Xe, cờ đã thua" — nói đúng điều đó. Bài này đi qua cách đi của Xe, cách ra Xe trong khai cuộc, những vị trí Xe đẹp, và vai trò của Xe ở từng giai đoạn ván cờ.
Cách đi của Xe
- Xe đi theo đường thẳng, ngang hoặc dọc, bao nhiêu điểm cũng được.
- Xe không nhảy qua quân nào. Có quân cản thì dừng lại trước quân đó.
- Xe ăn quân đối phương bằng cách đi tới đúng điểm quân đó đứng.
- Xe qua sông tự do, không bị giới hạn như Tượng hay Sĩ.
Khi ghi nước theo cách Việt Nam, Xe được viết là X. Ví dụ "X1.1" nghĩa là Xe ở cột 1 tiến một bước; "X9-8" là Xe ở cột 9 bình sang cột 8. Cách đọc ký hiệu đầy đủ có trong mục cờ tướng cho người mới.
Vì sao phải ra Xe sớm
Ở thế cờ ban đầu, mỗi Xe đứng ở một góc, bị kẹp giữa mép bàn, Mã bên cạnh và Tốt biên phía trước. Xe gần như không có đường đi. Muốn Xe hoạt động, cần mở lối cho nó bằng một trong hai cách:
- Nhấc Xe lên một bước (X1.1 hoặc X9.1), rồi bình ngang sang một cột mở.
- Nhảy Mã ra trước, để lộ hàng ngang cuối, rồi bình Xe sang cột bên cạnh.
Thứ tự phổ biến trong nhiều hệ khai cuộc là: Pháo hoặc Mã ra trước để giữ trung tâm, rồi ngay những nước tiếp theo là ra Xe. Lý do rất đơn giản: Xe là quân mạnh nhất, mỗi nước chậm ra Xe là một nước bạn chơi thiếu quân mạnh nhất. Đối phương ra Xe trước sẽ chiếm các cột mở trước, và Xe của bạn ra sau chỉ còn chỗ xấu.
Xem ví dụ về thứ tự ra quân trong bài Pháo đầu và bình phong Mã.
Những vị trí Xe đẹp
Không phải điểm nào Xe đứng cũng tốt như nhau. Người chơi cờ tướng có tên riêng cho vài vị trí quen thuộc:
| Vị trí | Mô tả | Tác dụng |
|---|---|---|
| Xe tuần hà | Xe đứng ở hàng sát bờ sông bên mình | Canh cả hàng ngang, chặn Mã Pháo đối phương qua sông, sẵn sàng sang cánh nào cũng được |
| Xe qua hà | Xe vượt sông, đứng ở bờ sông bên đối phương, sát hàng Tốt của họ | Uy hiếp Tốt, ép Mã đối phương, gây rối hàng quân phía trước |
| Xe chiếm cột mở | Xe đứng trên một cột không còn Tốt | Khống chế cột từ đầu tới cuối, dễ đánh sâu vào cung đối phương |
| Xe cắm sâu | Xe xuống sát hàng cung hoặc hàng đáy đối phương | Ép Sĩ Tượng, phối hợp chiếu bí với Pháo, Mã |
Nguyên tắc chung: Xe thích cột mở và hàng mở. Mỗi khi có một cột không còn Tốt, hãy hỏi Xe của mình có tới đó được không, và Xe đối phương có tới đó trước không.
Xe trong trung cuộc: làm gì cho có ích
Uy hiếp quân không được bảo vệ
Vì Xe đi xa, Xe rất giỏi tìm quân "treo" — Mã, Pháo hoặc Tốt đã qua sông không có quân bảo vệ. Một nước Xe có thể đe doạ hai quân cùng lúc, một trên hàng ngang, một trên cột dọc. Trước mỗi nước đi, nhìn theo bốn hướng từ Xe của mình: có quân đối phương nào đứng trơ trọi không?
Ghìm quân đối phương
Xe đứng sau một quân đối phương trên cùng đường, phía sau quân đó là quân giá trị hơn (hoặc Tướng), sẽ ghìm quân phía trước. Quân bị ghìm muốn đi thì quân phía sau mất. Đây là cách Xe gây sức ép lâu dài mà không cần ăn ngay.
Phối hợp với Pháo
Xe và Pháo là cặp tấn công phổ biến nhất. Pháo cần ngòi, Xe có thể làm ngòi hoặc khoá đường chạy. Có cả một bài riêng về cặp này: phối hợp Xe Pháo.
Khi nào nên đổi Xe
Đổi Xe lấy Xe là đổi ngang giá, nhưng không phải lúc nào cũng trung tính. Vài câu hỏi trước khi đổi:
- Ai đang tấn công? Bên tấn công thường không muốn đổi Xe, vì Xe là quân tấn công chính. Bên bị ép thường muốn đổi để giảm sức ép.
- Sau khi đổi, ai có quân tốt hơn? Nếu bạn còn Pháo Mã hoạt động, đối phương còn quân kẹt, đổi Xe có lợi cho bạn.
- Bên nào hơn Tốt? Khi hơn quân hoặc hơn Tốt, đổi bớt quân mạnh giúp đơn giản hoá ván cờ để dễ thắng.
Đổi Xe lấy Mã cộng Pháo thì tuỳ thế: về điểm số gần tương đương, nhưng trong trung cuộc nhiều quân, hai quân nhỏ phối hợp tốt có thể khó chịu hơn một Xe; còn trong tàn cuộc ít quân, Xe thường mạnh hơn. Đừng đổi chỉ vì con số.
Xe trong tàn cuộc
Tàn cuộc là lúc Xe mạnh nhất, vì bàn cờ trống và không còn gì cản đường.
- Xe cùng Tướng thắng Tướng trơ trọi rất dễ. Tướng của bạn khoá một cột nhờ luật Tướng đối mặt, Xe chiếu ở cột còn lại.
- Xe đấu một Mã hoặc một Pháo đơn độc thường có cơ hội thắng tốt khi bên kia đã mất Sĩ Tượng; khi bên kia còn đủ Sĩ Tượng, việc phá thế phòng thủ khó hơn nhiều và nhiều thế chỉ hoà.
- Xe đấu Xe với thêm vài Tốt: ai có Tốt qua sông và Tướng hoạt động hơn thì có lợi. Xe nên đứng sau hoặc bên cạnh Tốt của mình để yểm trợ.
Các thế tàn cuộc Xe cụ thể có trong bài tàn cuộc Xe.
Những lỗi dùng Xe của người mới
Để Xe nằm ở góc quá lâu. Đây là lỗi phổ biến nhất. Nếu sau năm sáu nước mà cả hai Xe của bạn vẫn chưa rời góc, gần như chắc chắn bạn đang bị chậm.
Đưa Xe qua sông quá sớm, một mình. Xe qua hà khi các quân khác chưa ra dễ bị Mã, Pháo đối phương đuổi, mỗi lần bị đuổi là mất một nước. Xe qua sông nên có mục tiêu rõ và có đường lui.
Để Xe bị ghìm hoặc bị bắt. Mã đối phương có thể "bắt đôi" Xe và quân khác; Pháo có thể ghìm Xe vào Tướng. Luôn kiểm tra xem Xe của mình có đứng ở điểm mà Mã đối phương nhảy tới được không.
Đổi Xe khi đang tấn công. Khi thế đang tốt, đừng vội đổi quân mạnh nhất của mình chỉ vì đối phương mời đổi.
Quên bảo vệ hàng cuối. Khi cả hai Xe cùng đi tấn công, hàng cuối và cung Tướng nhà có thể trống, và một Xe đối phương xuống đáy là đủ gây nguy hiểm.
Luyện dùng Xe cho quen tay
- Bày lại ván của mình và đánh dấu nước nào Xe mới ra khỏi góc. Nếu thường sau nước thứ tám, thứ chín, hãy tập ra Xe sớm hơn.
- Tập tàn cuộc Xe cùng Tướng đấu Tướng trơ tới khi chiếu bí được trong vài nước từ bất kỳ vị trí nào.
- Trong mỗi ván, tự hỏi một câu: cột nào đang mở, và Xe nào sẽ chiếm nó trước?
Câu hỏi thường gặp
Xe có qua sông được không?
Được. Xe đi tự do trên cả bàn cờ, qua sông không có hạn chế nào. Chỉ Tượng và Sĩ bị giới hạn khu vực; Tốt thì đổi cách đi sau khi qua sông.
Một Xe có đáng bằng Mã cộng Pháo không?
Về điểm số ước lượng thì gần tương đương. Trên bàn cờ, còn tuỳ giai đoạn: nhiều quân thì hai quân nhỏ phối hợp tốt có thể mạnh hơn; ít quân thì Xe thường mạnh hơn.
Nên ra Xe bên nào trước?
Không có quy tắc cứng. Thường ra Xe ở cánh mà Mã đã nhảy ra trước, vì đường Xe đã được mở, hoặc ở cánh cần phòng thủ hay tấn công gấp hơn.
Vì sao Xe hay bị Mã đối phương đuổi?
Vì Xe đứng ở điểm mà Mã đối phương nhảy tới được, thường khi Xe qua sông sớm. Trước khi đưa Xe vào vùng của đối phương, kiểm tra các điểm Mã đối phương có thể tới.
"Xe tuần hà" là gì?
Là Xe đứng ở hàng sát bờ sông bên mình. Vị trí này giúp Xe canh cả hàng ngang, ngăn Mã Pháo đối phương qua sông và sẵn sàng chuyển sang cánh cần thiết.
