Cờ tướng dễ vào nhưng khó giỏi. Luật đủ đơn giản để học trong một buổi chiều, nhưng có vài chi tiết luật và vài thói quen mà người mới thường sai trong hàng chục, hàng trăm ván đầu tiên. Tin tốt là phần lớn các lỗi này sửa được rất nhanh một khi đã biết.
Mười lỗi dưới đây chia thành ba nhóm: hiểu sai luật, ra quân chưa đúng, và thói quen xấu trong ván.
Nhóm 1: Hiểu sai luật
Lỗi 1. Quên luật cản chân Mã
Mã cờ tướng đi một bước thẳng rồi một bước chéo (hình chữ "nhật"). Nếu có quân đứng ngay cạnh Mã theo hướng bước thẳng đó — bất kể quân của bên nào — Mã không nhảy được theo hướng đó. Điểm đứng cạnh ấy gọi là "chân Mã".
Cách sửa: mỗi lần định nhảy Mã, nhìn ô ngay cạnh Mã theo hướng nhảy trước khi nhìn ô đích. Và ngược lại: khi Mã đối phương đe doạ, hãy tìm cách cản chân nó thay vì chỉ chạy quân.
Lỗi 2. Cho Tượng qua sông hoặc quên "mắt Tượng"
Tượng đi chéo đúng hai điểm và không được qua sông. Nếu điểm ở giữa đường chéo (gọi là "mắt Tượng") có quân, Tượng không đi được theo hướng đó. Người mới hay quên cả hai điều.
Cách sửa: nhớ Tượng chỉ có bảy điểm có thể đứng trên nửa bàn cờ của mình. Tượng là quân phòng thủ, không phải quân tấn công.
Lỗi 3. Hiểu sai cách Pháo ăn quân
Pháo đi như Xe, nhưng ăn quân thì phải nhảy qua đúng một quân (ngòi). Người mới hay mắc hai lỗi ngược nhau: tưởng Pháo ăn thẳng như Xe, hoặc tưởng Pháo nhảy qua được nhiều quân.
Cách sửa: khi tính nước Pháo, đếm số quân nằm giữa. Không quân: Pháo chỉ đi, không ăn. Một quân: Pháo ăn được quân phía sau. Hai quân trở lên: không ăn được.
Lỗi 4. Để hai Tướng đối mặt
Hai Tướng không được đứng cùng một cột mà không có quân nào ở giữa. Người mới thường vi phạm khi đi quân đang chắn giữa hai Tướng. Bài luật Tướng đối mặt giải thích kỹ luật này và cách dùng nó để tấn công.
Cách sửa: trước khi đi một quân đang đứng trên cột của hai Tướng, nhìn dọc cột: đây có phải quân chắn duy nhất không?
Nhóm 2: Ra quân chưa đúng
Lỗi 5. Không ra Xe
Người mới thích đi Pháo, đi Tốt, nhảy Mã, còn Xe nằm im ở góc cả chục nước. Trong khi Xe là quân mạnh nhất. Câu "ba nước không ra Xe, cờ đã thua" tồn tại vì lý do đó.
Cách sửa: đặt mục tiêu đơn giản — trong sáu nước đầu, ít nhất một Xe phải rời khỏi góc. Xem thêm quân Xe trong cờ tướng.
Lỗi 6. Đưa một quân đi quá xa quá sớm
Xe qua sông một mình ở nước thứ ba, Mã nhảy sâu vào đất đối phương ở nước thứ năm. Quân đó bị đuổi liên tục, mỗi lần bị đuổi là mất một nước, trong khi đối phương vừa đuổi vừa ra quân.
Cách sửa: trong khai cuộc, ưu tiên ra đủ quân trước khi tấn công. Một quân tấn công một mình hiếm khi làm được gì.
Lỗi 7. Bỏ Sĩ Tượng quá sớm
Sĩ Tượng không đi xa, không ăn được nhiều, nên người mới coi thường và sẵn sàng đổi. Nhưng trong trung cuộc và tàn cuộc, thiếu Sĩ Tượng là cung Tướng hở, và các đòn sát cục nhắm đúng vào những chỗ hở đó.
Cách sửa: chỉ đổi Sĩ hoặc Tượng khi được một thứ rõ ràng, như ăn thêm quân hoặc phá được đợt tấn công của đối phương.
Nhóm 3: Thói quen xấu trong ván
Lỗi 8. Chỉ nhìn nước của mình
Đi nước mình muốn mà không hỏi đối phương vừa đi nước đó để làm gì. Đây là nguyên nhân của phần lớn các lần mất quân vô lý.
Cách sửa: trước mỗi nước, hỏi hai câu. Nước vừa rồi của đối phương đe doạ gì? Quân nào của mình không được bảo vệ?
Lỗi 9. Ham ăn quân
Thấy quân đối phương "treo" là ăn ngay, không kiểm tra xem đó có phải mồi. Trong cờ tướng, Pháo và Mã đặc biệt giỏi dùng một quân làm mồi để mở đường hoặc bắt đôi.
Cách sửa: trước khi ăn, hỏi: nếu đây là bẫy, đối phương được gì? Nếu không thấy gì thì ăn; nếu có nghi ngờ, tính thêm một nước.
Lỗi 10. Chiếu dai
Có người chiếu liên tục, cùng một kiểu, hy vọng đối phương sai. Trong nhiều giải đấu, chiếu mãi (lặp lại nước chiếu) bị luật cấm và bên chiếu phải đổi nước. Ngay cả khi chơi vui, chiếu không có kế hoạch chỉ đẩy Tướng đối phương về chỗ an toàn hơn.
Cách sửa: mỗi nước chiếu phải làm hẹp không gian của Tướng đối phương hoặc giúp quân khác tới gần. Nếu không, tìm nước khác.
Bảng tóm tắt
| Lỗi | Nhóm | Cách sửa nhanh |
|---|---|---|
| Quên cản chân Mã | Luật | Nhìn ô cạnh Mã trước |
| Tượng qua sông, quên mắt Tượng | Luật | Tượng chỉ ở nửa bàn nhà |
| Hiểu sai Pháo ăn | Luật | Đếm số quân ở giữa |
| Tướng đối mặt | Luật | Kiểm tra quân chắn duy nhất |
| Không ra Xe | Ra quân | Một Xe rời góc trong sáu nước |
| Quân đi quá xa | Ra quân | Ra đủ quân trước khi đánh |
| Bỏ Sĩ Tượng sớm | Ra quân | Chỉ đổi khi được thứ rõ ràng |
| Chỉ nhìn nước mình | Thói quen | Hỏi "đối phương đe doạ gì?" |
| Ham ăn quân | Thói quen | Hỏi "nếu là bẫy thì sao?" |
| Chiếu dai | Thói quen | Mỗi nước chiếu phải có mục đích |
Sửa lỗi bằng cách nào nhanh nhất
- Chọn một lỗi mỗi tuần. Đừng sửa cả mười lỗi cùng lúc. Tuần này chỉ tập ra Xe sớm; tuần sau chỉ tập kiểm tra đe doạ.
- Xem lại ván thua. Sau mỗi ván thua, tìm nước sai lớn nhất và xem nó thuộc lỗi nào trong bảng.
- Chơi chậm. Cờ nhanh làm các thói quen xấu lặp lại nhiều hơn. Khi đang sửa lỗi, chơi ván dài hơn một chút.
Nếu bạn còn đang học luật, đọc bài học cờ tướng từ đầu trước. Nếu đã quen cờ vua, bài cờ tướng khác cờ vua giúp tránh những lỗi do mang thói quen từ cờ vua sang.
Câu hỏi thường gặp
Lỗi nào người mới hay mắc nhất?
Quên luật cản chân Mã và không ra Xe là hai lỗi gặp nhiều nhất. Lỗi thứ nhất thuộc về luật, lỗi thứ hai thuộc về cách chơi.
Mã bị cản chân thì còn đi được không?
Còn, theo những hướng mà chân Mã trống. Mã chỉ bị chặn ở hướng có quân đứng ngay cạnh nó.
Pháo có nhảy qua hai quân được không?
Không. Pháo ăn quân phải nhảy qua đúng một quân. Có hai quân trở lên ở giữa thì Pháo không ăn được.
Chiếu dai có bị xử thua không?
Tuỳ luật của giải. Nhiều giải cấm chiếu mãi và buộc bên chiếu phải đổi nước, nếu không có thể bị xử thua. Khi chơi vui, nên thống nhất trước với đối thủ.
Bao lâu thì hết các lỗi này?
Các lỗi về luật thường hết sau vài chục ván. Các thói quen trong ván, như chỉ nhìn nước của mình, cần nhiều thời gian hơn và cần xem lại ván thường xuyên.
