Đọc sách cờ tướng hay xem bình luận ván đấu, bạn sẽ gặp những dòng như P2-5 M8.7. Với người mới, đó như mật mã. Thật ra ký hiệu cờ tướng kiểu Việt Nam rất gọn: mỗi nước chỉ có bốn thành phần, và bạn có thể đọc được sau năm phút.
Biết ghi nước giúp bạn đọc tài liệu, xem lại ván của mình, và nhờ người khác nhận xét. Đây là một trong những kỹ năng đầu tiên nên học sau khi biết luật (xem học cờ tướng từ đầu).
Bốn thành phần của một nước
Lấy ví dụ P2-5:
- P — quân đi (Pháo).
- 2 — cột quân đó đang đứng.
- - — hướng đi (bình, tức đi ngang).
- 5 — con số cuối: cột đích, hoặc số bước, tuỳ loại quân.
Đọc: "Pháo hai bình năm".
Ký hiệu các quân
| Quân | Ký hiệu thường dùng |
|---|---|
| Tướng | Tg |
| Sĩ | S |
| Tượng | T |
| Xe | X |
| Pháo | P |
| Mã | M |
| Tốt | B (Binh) |
Tốt thường ghi là B (binh) để không trùng với Tượng. Một số tài liệu dùng chữ khác; khi đọc tài liệu mới, xem phần chú thích ký hiệu ở đầu sách.
Đánh số cột
Bàn cờ có chín cột. Mỗi bên đánh số cột từ phải sang trái theo hướng nhìn của mình, từ 1 tới 9.
- Bên Đỏ: nhìn từ phía Đỏ, cột ngoài cùng bên phải là cột 1, ngoài cùng bên trái là cột 9.
- Bên Đen: nhìn từ phía Đen, cũng vậy. Vì Đen ngồi đối diện, cột 1 của Đen chính là cột 9 của Đỏ.
Cột giữa luôn là cột 5 với cả hai bên. Đó là lý do "P2-5" nghĩa là đưa Pháo vào cột giữa.
Ba dấu hướng đi
| Dấu | Tên | Nghĩa |
|---|---|---|
| . | Tấn | Tiến về phía đối phương |
| - | Bình | Đi ngang |
| / | Thoái | Lùi về phía mình |
Con số cuối: bước hay cột?
Đây là chỗ người mới hay nhầm. Quy tắc:
- Quân đi thẳng (Xe, Pháo, Tốt, Tướng) khi tấn hoặc thoái: con số cuối là số bước. Ví dụ X1.1 = Xe cột 1 tiến một bước.
- Quân đi thẳng khi bình: con số cuối là cột đích. Ví dụ P2-5 = Pháo từ cột 2 sang cột 5.
- Quân đi chéo (Mã, Tượng, Sĩ): con số cuối luôn là cột đích, vì chúng không đi thẳng nên không đếm bước. Ví dụ M8.7 = Mã cột 8 tiến lên cột 7. T3.5 = Tượng cột 3 tiến lên cột 5.
Quân đi chéo không bao giờ "bình" (đi ngang), nên chỉ có tấn hoặc thoái.
Khi hai quân cùng loại đứng cùng cột
Nếu hai Xe (hoặc hai Pháo, hai Mã) cùng đứng trên một cột, ghi thêm "t" (trước) hoặc "s" (sau) thay cho số cột. Ví dụ Xt.2 = Xe trước tiến hai bước. "Trước" là quân gần đối phương hơn.
Với Tốt, có khi ba bốn Tốt cùng cột sau khi qua sông và ăn quân; tài liệu thường dùng thêm cách đánh dấu riêng. Trường hợp này hiếm ở trình độ phổ thông.
Đọc một đoạn ván
Thử đọc bốn nước đầu của một ván Pháo đầu rất hay gặp:
- P2-5 — Đỏ: Pháo cột 2 bình vào cột giữa.
M8.7 — Đen: Mã cột 8 tấn lên cột 7.
- M2.3 — Đỏ: Mã cột 2 tấn lên cột 3.
X9-8 — Đen: Xe cột 9 bình sang cột 8 (cột vừa trống vì Mã đã nhảy).
Bày bốn nước này lên bàn cờ thật và kiểm tra: bạn có đặt đúng quân không? Để ý rằng với Đen, "cột 8" và "cột 9" đếm theo hướng nhìn của Đen. Xem thêm về thế trận này trong bài bình phong Mã và Pháo đầu.
Luyện với từng loại quân
Mỗi loại quân có một điểm dễ nhầm riêng khi ghi:
- Tướng: chỉ đi một bước trong cung. Tấn, thoái ghi số bước (luôn là 1); bình ghi cột đích (cột 4, 5 hoặc 6).
- Sĩ: đi chéo trong cung, luôn ghi cột đích. Chỉ có ba cột có thể: 4, 5, 6.
- Tượng: đi chéo hai điểm, luôn ghi cột đích. Các cột Tượng đứng được là 1, 3, 5, 7, 9.
- Mã: ghi cột đích. Một Mã có thể tấn hoặc thoái tới hai cột khác nhau, nên cột đích quyết định nước nào.
- Xe, Pháo: tấn thoái ghi số bước, bình ghi cột đích.
- Tốt: chưa qua sông chỉ tấn một bước; đã qua sông có thể bình, ghi cột đích.
Tự đặt quân lên bàn, đi thử từng loại và ghi lại, sau vài phút bạn sẽ thấy quy tắc rất nhất quán.
Tự ghi ván của mình
- Mỗi nước, ghi ngay sau khi đi. Đừng để dồn cuối ván.
- Ghi theo cặp: nước Đỏ và nước Đen cùng một dòng, đánh số thứ tự.
- Nếu không chắc cột, dừng lại đếm từ phải sang trái theo hướng nhìn của bên vừa đi.
- Ở giải đấu, ban tổ chức thường phát biên bản in sẵn. Ghi rõ ràng để trọng tài đọc được khi cần.
Những lỗi hay gặp khi ghi
Đếm cột của Đen theo hướng của Đỏ. Lỗi phổ biến nhất. Luôn đếm theo hướng nhìn của bên đi.
Ghi số bước cho Mã, Tượng, Sĩ. Quân đi chéo luôn ghi cột đích.
Nhầm tấn và thoái với Đen. "Tấn" luôn là tiến về phía đối phương, với Đen là đi xuống (theo hướng nhìn từ phía Đỏ).
Quên "t", "s" khi hai quân cùng cột, khiến không biết quân nào đi.
Luyện đọc ký hiệu
- Bày lại ván từ sách hoặc bài viết, mỗi ngày một ván ngắn.
- Ghi lại ván mình vừa chơi, rồi bày lại xem có khớp không.
- Đọc các bài khai cuộc trong mục khai cuộc cờ tướng, vừa đọc vừa bày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Đỏ và Đen đánh số cột ngược nhau?
Vì mỗi bên đánh số theo hướng nhìn của mình, từ phải sang trái. Hai bên ngồi đối diện nên cột 1 của bên này là cột 9 của bên kia. Cột 5 luôn là cột giữa với cả hai.
"M8.7" đọc thế nào?
"Mã tám tấn bảy": Mã ở cột 8 tiến lên, đứng ở cột 7.
Vì sao X1.1 là tiến một bước mà M8.7 không phải tiến bảy bước?
Vì Xe đi thẳng nên con số cuối là số bước. Mã đi chéo nên con số cuối là cột đích.
Ký hiệu Tốt là T hay B?
Thường dùng B (binh) để không trùng với Tượng. Tuỳ tài liệu, nên xem phần chú thích.
Ký hiệu cờ tướng có giống ký hiệu cờ vua không?
Không. Cờ vua dùng toạ độ ô (như e4), cờ tướng kiểu Việt Nam dùng số cột và hướng đi. Xem cờ tướng khác cờ vua.
