Ai chơi cờ tướng cũng từng gặp cảm giác này: ngồi xuống với một người mạnh hơn hẳn, và sau hai mươi nước thì không hiểu mình thua từ lúc nào. Nhiều người né những ván như vậy vì thấy "thua mãi chán". Nhưng một ván thua người mạnh hơn, nếu biết khai thác, đáng giá hơn mười ván thắng người yếu hơn.
Bài này nói về cách học từ những ván đó: bày lại ván, hỏi câu gì, và biến lời góp ý thành bài luyện.
Vì sao thua người mạnh hơn lại có giá trị
Khi chơi với người ngang sức, lỗi của bạn nhiều khi không bị trừng phạt, vì đối phương cũng mắc lỗi tương tự. Người mạnh hơn thì khác: họ thấy và trừng phạt những điểm yếu mà bạn không biết mình có. Một ván thua họ giống như một buổi "khám bệnh" miễn phí — miễn là bạn chịu xem kết quả.
Thêm nữa, người mạnh hơn thường có những thói quen mà bạn chưa có: cách ra quân, cách giữ Tướng an toàn, cách chọn thời điểm đổi quân. Xem họ chơi và hỏi họ vì sao là cách học những thói quen đó nhanh nhất.
Trước ván: chuẩn bị tinh thần đúng
- Mục tiêu không phải là thắng. Mục tiêu là chơi đúng sức mình, không đi bừa vì nghĩ "đằng nào cũng thua".
- Chơi chậm. Nếu được, chọn thể thức không giới hạn thời gian hoặc thời gian dài. Ván nhanh với người mạnh hơn chỉ cho bạn thấy mình thua nhanh.
- Nhớ hoặc ghi ván. Không ghi thì không bày lại được. Nếu chơi online và đã đăng nhập, ván được lưu tự động vào tài khoản.
Sau ván: bày lại cùng họ
Trong quán cờ Việt Nam, việc bày lại ván sau khi chơi là thói quen quen thuộc. Nếu người thắng có thời gian, hãy lịch sự đề nghị: "Anh bày lại giúp em mấy nước chỗ em bị ép được không?".
Vài lưu ý để buổi bày lại có ích:
- Để họ dẫn. Người thắng thường nhớ rõ những khoảnh khắc quyết định. Đừng cắt ngang để giải thích vì sao mình đi thế.
- Nói ra suy nghĩ của mình khi được hỏi. Khi họ hỏi "sao em đi Mã ở đây?", hãy nói thật mình nghĩ gì lúc đó, kể cả khi lý do nghe ngớ ngẩn. Chính suy nghĩ đó mới cần sửa.
- Không tranh luận. Nếu thấy họ nói chưa hợp lý, cứ ghi lại rồi tự kiểm tra sau. Buổi bày lại không phải chỗ để thắng lý.
- Ngắn thôi. Mười, mười lăm phút là đủ. Đừng giữ người ta quá lâu.
Những câu hỏi nên hỏi
Câu hỏi chung chung như "em nên học gì?" thường chỉ nhận được câu trả lời chung chung. Câu hỏi cụ thể mới mang về bài học cụ thể:
- "Lúc nào anh thấy em bắt đầu yếu?" — để tìm điểm ván đổi chiều.
- "Ở thế này, anh sẽ đi gì?" — hỏi tại đúng thế cờ bạn nghĩ lâu nhất.
- "Em có để quân nào treo mà anh không ăn không?" — người mạnh hơn đôi khi bỏ qua một quân để theo kế hoạch lớn hơn; biết điều đó rất bổ ích.
- "Khai cuộc của em có chỗ nào dở?" — người chơi lâu năm nhìn ra ngay nếu bạn ra quân chậm hay để trung lộ yếu.
- "Nếu là em, anh sẽ luyện gì trước?" — hỏi ở cuối, sau khi họ đã thấy ván của bạn.
Ghi lại và biến thành bài luyện
Lời góp ý nghe xong rất dễ quên. Ngay sau buổi bày lại, ghi ba dòng:
- Họ nói mình yếu ở đâu (ví dụ: "ra Xe muộn, để Pháo đối phương khống chế trung lộ").
- Một thế cờ cụ thể minh hoạ (ghi ngày và khoảng nước để mở lại ván sau).
- Một bài luyện cho tuần tới (ví dụ: "mười ván với máy cầm Đen, ra Xe trước nước sáu").
Rồi đưa vào sổ lỗi như mọi lỗi khác. Nếu lời góp ý của người mạnh hơn trùng với nhóm lỗi xuất hiện nhiều trong sổ của bạn, đó là tín hiệu rất rõ về việc cần làm.
Khi không có ai để hỏi
Không phải ai cũng có sẵn người chơi giỏi bên cạnh. Khi đó:
- Tự bày lại như thể mình là người thắng. Đặt bàn cờ ở phía đối phương và hỏi: "Nếu mình là họ, mình thấy điểm yếu nào ở bên kia?". Đổi góc nhìn giúp bạn thấy những thứ không thấy được khi ngồi ghế người thua.
- Chơi lại cùng khai cuộc với máy ở mức cao. Nếu thấy cùng một kiểu thua lặp lại, bạn đã tìm ra điểm yếu.
- Đọc các bài cùng chủ đề. Thua vì khai cuộc thì đọc chuyên mục khai cuộc; thua vì bị chiếu bí bất ngờ thì đọc đòn sát cục.
Phép lịch sự khi học từ người khác
Học từ người mạnh hơn cũng là một mối quan hệ, và giữ nó tốt thì bạn học được lâu:
- Cảm ơn sau buổi bày lại, dù ngắn.
- Không than thở hay đổ lỗi cho hoàn cảnh ("tại em mệt", "tại điện thoại lag").
- Tôn trọng thời gian của họ. Nếu họ muốn chơi tiếp chứ không muốn bày lại, đừng nài.
- Khi mình mạnh lên, hãy làm điều tương tự cho người mới hơn. Quán cờ nào cũng sống nhờ vòng lặp đó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chơi với người mạnh hơn nhiều không?
Nên, xen kẽ với chơi người ngang sức. Người mạnh hơn cho bạn thấy điểm yếu thật; người ngang sức giúp bạn luyện áp dụng những gì vừa học.
Nhờ người thắng bày lại ván có bất lịch sự không?
Không, nếu đề nghị nhẹ nhàng và không giữ họ quá lâu. Trong quán cờ, bày lại ván sau khi chơi là thói quen quen thuộc và thường được hoan nghênh.
Nên hỏi người mạnh hơn câu gì?
Hỏi cụ thể: lúc nào em bắt đầu yếu, ở thế này anh sẽ đi gì, khai cuộc của em dở ở đâu, và nếu là em anh sẽ luyện gì trước.
Lời góp ý của họ khác với điều mình tự thấy thì sao?
Ghi lại cả hai rồi tự kiểm tra bằng cách bày lại thế cờ và thử các phương án. Không cần tranh luận ngay tại bàn.
Không có ai giỏi hơn để hỏi thì làm sao?
Tự bày lại ván từ góc nhìn đối phương, chơi lại cùng khai cuộc với máy ở mức cao, và đọc các bài theo đúng chủ đề mình hay thua.
