Khi xem lại một ván thua, ai cũng dễ chỉ ra nước mất quân: "đây, mình để Pháo ăn Xe". Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, bạn mới thấy triệu chứng chứ chưa thấy bệnh. Trong đa số ván, nước làm hỏng ván đến sớm hơn một vài nước — và nó thường trông rất vô hại lúc được đi.
Bài này giúp bạn phân biệt bốn loại nước hỏng hay gặp trong cờ tướng, cách lần ngược từ nước mất quân về nước hỏng thật, và một thói quen kiểm tra đơn giản để bớt đi những nước như vậy ngay từ ván sau.
Bốn loại nước hỏng
1. Bỏ quân: để quân đứng chỗ bị ăn không
Đây là loại dễ thấy nhất: một quân của bạn đứng ở điểm mà đối phương ăn được, không ai bảo vệ, hoặc bảo vệ không đủ. Trong cờ tướng, loại này có một "đặc sản": quên Pháo cần ngòi. Người mới hay nhìn đường Pháo đối phương, thấy trống thì yên tâm — nhưng chỉ cần một quân (của bất kỳ bên nào) chen vào đúng chỗ là Pháo có ngòi để ăn.
Thế trên cho thấy vì sao phải đếm quân trên cả đường Pháo, không chỉ nhìn xem đường có "thông" hay không. Với Pháo, đường có đúng một quân ở giữa mới là đường nguy hiểm.
2. Bỏ lỡ đòn của đối phương
Loại thứ hai tinh vi hơn: bạn không để quân nào treo, nhưng nước của bạn mở ra một đòn cho đối phương. Ví dụ bạn dời một quân đang cản chân Mã đối phương, và Mã lập tức nhảy vào bắt đôi Xe với Pháo. Hoặc bạn dời quân đang đứng giữa hai Tướng, tạo cơ hội cho luật lộ mặt Tướng hạn chế Tướng của chính mình.
Dấu hiệu nhận biết: ngay sau nước của bạn, đối phương có một nước đe doạ hai thứ cùng lúc (bắt đôi), hoặc một nước chiếu kèm ăn quân.
3. Sai kế hoạch
Không có quân nào mất, không có đòn nào, nhưng nước đi đưa ván theo hướng xấu dần. Ví dụ:
- Đi một quân lần thứ ba trong khai cuộc khi Xe vẫn chưa ra.
- Đổi quân tấn công của mình lấy quân phòng thủ của đối phương khi đang cần tấn công.
- Đưa Sĩ, Tượng lên xuống vô ích trong khi đối phương đang dồn quân sang một cánh.
Loại này khó thấy nhất khi xem lại, vì không có "tai nạn" nào ngay sau đó. Hậu quả chỉ lộ ra năm bảy nước sau, khi bạn nhận ra mình bị ép mà không có phản công.
4. Nước hỏng vì thời gian hoặc tâm lý
Nước đi quá nhanh khi đồng hồ sắp hết, nước đi trong lúc hoảng vì bị chiếu liên tục, hoặc nước "liều" khi đang thua. Loại này không sửa bằng kiến thức cờ mà bằng thói quen: quản lý thời gian tốt hơn, và học cách bình tĩnh khi bị ép.
Lần ngược từ nước mất quân
Khi xem lại, đừng dừng ở nước mất quân. Hãy lần ngược theo ba bước:
Bước 1: Đánh dấu nước mất quân. Ví dụ: ở nước thứ 18, Xe của bạn bị Pháo ăn.
Bước 2: Hỏi "nước nào làm chuyện này có thể xảy ra?". Có thể ở nước 17 bạn đi Tốt, vô tình tạo ngòi cho Pháo. Hoặc ở nước 16 bạn đưa Xe tới điểm đó. Lùi từng nước một cho tới khi tìm ra nước mà nếu đi khác, việc mất quân đã không xảy ra.
Bước 3: Hỏi "lúc đó có dấu hiệu gì mình đã bỏ qua?". Đây là phần học được. Có thể dấu hiệu là: "Pháo đối phương đang nhắm cột này" hoặc "Mã đối phương chỉ còn thiếu một bước là bắt đôi".
Thường bạn sẽ thấy nước hỏng thật cách nước mất quân từ một tới ba nước. Nếu phải lùi quá năm nước, nhiều khả năng đó là lỗi kế hoạch (loại 3) chứ không phải lỗi chiến thuật.
Bài kiểm tra ba giây trước mỗi nước
Cách tốt nhất để bớt nước hỏng là kiểm tra nhanh trước khi đi, thay vì chỉ xem lại sau ván. Một thói quen ba câu, mất chừng ba giây mỗi nước ở cờ chậm:
- Đối phương vừa đi nước đó để làm gì? Nước nào của đối phương cũng có mục đích. Nếu bạn không biết mục đích là gì, dừng lại.
- Sau nước của mình, quân nào của mình đứng ở điểm bị tấn công? Nhìn đủ các hướng: đường Xe, đường Pháo (đếm ngòi!), các điểm Mã nhảy tới (nhớ luật cản chân Mã), Tốt đã qua sông.
- Nước của mình có dời quân nào đang làm nhiệm vụ không? Một quân đang cản chân Mã, đang làm ngòi, đang che Tướng — dời nó đi có thể mở ra đòn.
Ba câu này nghe đơn giản, nhưng nếu hỏi đều đặn, số lần "để quân chết oan" giảm đi rất nhiều.
Luyện nhận ra nước hỏng
Vài cách luyện riêng:
- Chơi chậm với máy ở mức vừa sức. Trên bàn cờ chơi với máy, mức "Người mới" và "Dễ" cố ý đi lỏng tay; mức "Vừa" nhìn trước vài nước và sẽ trừng phạt những quân bạn để treo. Đó là môi trường tốt để luyện bài kiểm tra ba giây.
- Xem lại theo loại lỗi. Sau mỗi ván thua, ghi nước hỏng vào sổ kèm loại (bỏ quân, bỏ lỡ đòn, sai kế hoạch, thời gian/tâm lý). Sau hai mươi ván, bạn sẽ biết mình yếu nhất ở loại nào.
- Nhìn đường Pháo đối phương sau mỗi nước. Vì Pháo là quân đặc trưng nhất của cờ tướng, hãy tập riêng thói quen: sau mỗi nước (của mình lẫn của đối phương), đếm quân trên các đường Pháo đối phương đang nhắm.
Những hiểu lầm khi tìm nước hỏng
- "Nước hỏng là nước cuối cùng trước khi thua." Không hẳn. Ở thế thua, mọi nước đều có vẻ tệ, nhưng nước hỏng thật đã đến sớm hơn nhiều.
- "Đối phương đi hay nên mình thua." Có khi đúng, nhưng hãy vẫn hỏi: có nước nào làm đòn của họ không thực hiện được không?
- "Mình chỉ đen đủi." Trong cờ không có xúc xắc. Mọi kết quả đều đến từ nước đi, dù đôi khi nước hỏng khó nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt nước hỏng thật với nước mất quân?
Nước mất quân là lúc quân bị ăn. Nước hỏng thật là nước mà nếu đi khác, việc mất quân đã không xảy ra. Lần ngược từng nước từ lúc mất quân cho tới khi tìm ra nước đó.
Vì sao người mới hay bị Pháo ăn quân bất ngờ?
Vì quên rằng Pháo cần đúng một quân làm ngòi. Đường Pháo trông trống vẫn nguy hiểm nếu chỉ cần một quân chen vào; đường có hai quân ở giữa thì Pháo lại không ăn được.
Có cách nào để bớt để quân chết oan không?
Có: trước mỗi nước, hỏi ba câu — đối phương vừa đi để làm gì, sau nước mình quân nào bị tấn công, và nước mình có dời quân đang làm nhiệm vụ nào không.
Lỗi kế hoạch khác lỗi chiến thuật thế nào?
Lỗi chiến thuật làm mất quân hoặc bị đòn ngay trong vài nước. Lỗi kế hoạch không mất gì ngay, nhưng làm thế cờ xấu dần, và hậu quả lộ ra sau năm bảy nước.
Nên luyện tìm nước hỏng với ván cờ nhanh hay cờ chậm?
Bắt đầu với cờ chậm, vì ở cờ nhanh có quá nhiều nước hỏng do thời gian. Khi đã quen tìm lỗi trong ván chậm, xem lại ván nhanh sẽ dễ hơn.
