Nếu chỉ được chọn một cặp quân để tấn công trong cờ tướng, phần lớn người chơi sẽ chọn Xe và Pháo. Xe đi xa, không bị cản; Pháo cần ngòi nhưng lại chiếu được từ khoảng cách mà không quân nào khác làm được. Hai quân bù cho nhau: Xe cho Pháo ngòi, Pháo khoá đường cho Xe chiếu.
Bài này đi qua bốn kiểu phối hợp Xe Pháo hay gặp nhất, một sơ đồ chiếu bí mẫu, thứ tự dựng thế tấn công trong trung cuộc, và cách phòng thủ khi chính bạn là người bị ép.
Vì sao Xe và Pháo hợp nhau
- Pháo cần ngòi, Xe tạo ngòi nhanh. Xe tiến vào một đường là trở thành ngòi cho Pháo đứng phía sau. Không quân nào đặt mình vào vị trí ngòi nhanh bằng Xe.
- Xe chiếu cần đường thoát bị khoá, Pháo khoá từ xa. Pháo đứng ở cột giữa với một ngòi phía trước khống chế cả đoạn cột phía sau ngòi; Tướng đối phương không bước vào đó được.
- Cả hai đều đi thẳng. Xe và Pháo cùng đi theo hàng và cột, nên dễ xếp chung một đường để hỗ trợ nhau, khác với Mã đi chéo chữ nhật.
Cách tính giá trị quân nói Xe khoảng chín Tốt, Pháo khoảng bốn năm Tốt (xem giá trị quân cờ tướng). Nhưng khi đứng đúng chỗ, cặp Xe Pháo đe doạ nhiều hơn tổng giá trị của hai quân cộng lại.
Bốn kiểu phối hợp hay gặp
1. Pháo trấn trung, Xe chiếu cạnh
Pháo đứng ở cột giữa, có ngòi phía trước (thường là Tốt đầu của mình hoặc một quân đã qua sông). Cột giữa trong cung đối phương bị khoá. Tướng đối phương chỉ còn hai cột bên. Xe chỉ cần chiếu ở hàng hoặc cột còn lại.
Đếm lối thoát của Tướng đen:
- Ăn Xe: Tướng đen sang cột bên sẽ đứng thẳng mặt Tướng đỏ, cột trống — cấm theo luật Tướng đối mặt.
- Sang phải: vẫn trên hàng Xe đang chiếu.
- Tiến lên: điểm đó vẫn nằm sau ngòi của Pháo, bị Pháo khống chế. (Tướng đen đang bị cả Xe lẫn Pháo chiếu cùng lúc, nên cũng không có cách chặn.)
Ba quân đỏ, mỗi quân khoá một lối. Đây là tinh thần của mọi thế sát cục cờ tướng.
2. Xe làm ngòi, Pháo chiếu
Xe tiến vào cột giữa (hoặc cột Tướng đối phương đang đứng), Pháo phía sau trên cùng cột dùng Xe làm ngòi để chiếu. Kiểu này mạnh vì Xe vừa làm ngòi vừa khống chế các điểm xung quanh. Nếu đối phương đưa quân vào chắn giữa Xe và Tướng, Pháo mất nước chiếu (có hai ngòi), nhưng Xe thường ăn được quân chắn đó.
Điểm cần tính: nếu đối phương ăn được Xe, Pháo mất ngòi. Trước khi đưa Xe làm ngòi, kiểm tra xem Xe có được bảo vệ không, hoặc việc ăn Xe có để lộ Tướng đối phương không.
3. Pháo làm ngòi, Xe khoá
Ngược lại với kiểu trên: một Pháo đứng làm ngòi cho Pháo kia (thế Trùng Pháo), còn Xe khoá hàng ngang ngay trước cung. Tướng đối phương không sang ngang được vì Xe, không đứng ở cột giữa được vì hai Pháo. Thế Trùng Pháo được phân tích kỹ trong bài những thế sát cục thường gặp.
4. Xe cắm đáy, Pháo ghìm
Xe xuống hàng đáy của đối phương, ép Sĩ Tượng. Pháo đứng ở vị trí ghìm một quân phòng thủ — thường là Sĩ hoặc Tượng nằm giữa Pháo và Tướng, hoặc giữa Pháo và Xe đối phương. Quân phòng thủ bị ghìm không dám đi, nên không bảo vệ được điểm Xe muốn chiếu. Kiểu này ít khi chiếu bí ngay, nhưng thường thắng quân, vì đối phương phải bỏ hoặc Sĩ, hoặc Tượng, hoặc quân lớn hơn.
Thứ tự dựng thế tấn công Xe Pháo
Trong ván thật, thế sát cục không tự xuất hiện. Nó được dựng qua nhiều nước. Một thứ tự thường dùng:
- Ra Xe sớm và đưa Xe vào cột mở. Không có Xe hoạt động thì không có phối hợp. Xem thêm quân Xe trong cờ tướng.
- Giữ Pháo đầu hoặc đưa Pháo vào cột giữa khi cột giữa đối phương yếu (Tốt đầu đã mất, Sĩ đã rời vị trí).
- Tìm điểm yếu trong cung: thiếu một Sĩ, thiếu một Tượng, Tướng đã rời điểm giữa. Mỗi quân phòng thủ mất đi là một lối Xe Pháo có thể xâm nhập.
- Đổi bỏ quân phòng thủ chính, thường là Mã hoặc Xe đối phương đang canh cung. Đôi khi nên đổi một Mã của mình lấy một Mã phòng thủ để mở đường.
- Kiểm tra lối thoát của Tướng đối phương trước mỗi nước chiếu. Chiếu mà Tướng thoát được thì chỉ tốn nước.
Những lỗi khi dùng Xe Pháo tấn công
Chiếu liên tục mà không có đích. Mỗi nước chiếu đẩy Tướng đối phương đi một bước. Nếu bước đó đưa Tướng về chỗ an toàn hơn, bạn vừa giúp đối phương.
Quên ngòi. Pháo không có ngòi chỉ là một quân đi thẳng không ăn được gì. Khi tính một đòn, hãy hỏi: sau khi đối phương phản ứng, Pháo còn ngòi không?
Để hàng đáy nhà trống. Cả Xe lẫn Pháo đều đi tấn công, cung nhà chỉ còn Sĩ Tượng. Một Xe đối phương xuống đáy với một Pháo trấn trung là đủ phản đòn.
Đưa Xe vào điểm Mã đối phương khống chế. Xe làm ngòi cho Pháo thường đứng sát cung đối phương — khu vực Mã phòng thủ hay đứng. Mất Xe cho Mã là mất cả đợt tấn công.
Phòng thủ khi bị Xe Pháo ép
Khi chính bạn là người bị ép, vài nguyên tắc giúp đứng vững:
- Giữ đủ hai Sĩ càng lâu càng tốt. Sĩ chặn đường chéo trong cung và là quân chắn tự nhiên trước Pháo.
- Chắn cột giữa bằng quân có thể đi lại, như Tượng hoặc Mã, để khi cần có thể rút ra, khiến Pháo đối phương mất ngòi.
- Đổi Xe khi có thể. Không có Xe, Pháo đối phương khó chiếu bí một mình.
- Đưa Tướng lên hàng giữa cung nếu hàng đáy bị Xe khống chế, nhưng chỉ khi điểm đó không nằm trên đường Pháo.
- Phản công. Nhiều khi cách phòng thủ tốt nhất là buộc đối phương phải lo cho cung của họ. Một nước chiếu đúng lúc có thể phá nhịp tấn công.
Luyện nhìn thấy phối hợp Xe Pháo
- Bày sơ đồ trên ra bàn thật, rồi bỏ đi từng quân đỏ: bỏ Tốt ngòi, bỏ Tướng đỏ, đổi vị trí Xe. Mỗi lần xem Tướng đen có thoát không và thoát qua đâu.
- Trong các ván tập, mỗi khi Xe và Pháo của bạn cùng ở một cột hoặc một hàng, dừng lại một giây và hỏi: có đòn nào không?
- Xem lại các ván thua. Nếu bạn thua vì bị chiếu bí, ghi lại kiểu phối hợp đối phương dùng. Sau vài chục ván, bạn sẽ thấy phần lớn chỉ thuộc vài kiểu. Các mẫu khác có trong mục đòn sát cục.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Xe Pháo mạnh hơn Xe Mã khi tấn công?
Không phải lúc nào cũng mạnh hơn. Xe Pháo mạnh khi còn nhiều quân trên bàn, vì Pháo dễ tìm ngòi. Khi ít quân, Pháo khó tìm ngòi và Xe Mã thường linh hoạt hơn.
Pháo trấn trung là gì?
Là Pháo đứng ở cột giữa, có một ngòi phía trước, khống chế các điểm trên cột giữa phía sau ngòi. Tướng đối phương không bước vào được những điểm đó.
Làm sao phá thế Pháo trấn trung?
Rút hoặc đổi ngòi để Pháo mất tác dụng, đưa thêm quân vào cột giữa để Pháo có hai ngòi, hoặc đổi Pháo bằng một quân khác.
Hai Xe hay Xe Pháo tấn công tốt hơn?
Hai Xe mạnh hơn về lực, nhưng Xe Pháo có những đòn mà hai Xe không có, nhờ khả năng chiếu qua ngòi và khoá từ xa. Cả hai đều là cặp tấn công hàng đầu.
Khi bị Xe Pháo ép, có nên đổi Sĩ không?
Thường không nên. Sĩ là quân chắn chính trong cung. Chỉ đổi Sĩ khi việc đó giúp đổi được Xe hoặc Pháo tấn công của đối phương.
