Người chơi cờ thường thích tấn công: chiếu Tướng, ăn quân, dồn đối phương. Nhưng trong thực tế, gần như ván nào cũng có lúc bạn bị ép: đối phương ra quân nhanh hơn, Xe đối phương đã vào sâu, Pháo đối phương nhắm thẳng trung lộ. Lúc đó, kỹ năng quan trọng nhất không phải là tấn công mà là giữ thế trận.
Người biết phòng thủ tốt thua ít hơn rất nhiều, và thường lật ngược được những ván tưởng như đã mất. Bài này nói về cách giữ thế trận trong trung cuộc cờ tướng: nhận ra lúc cần phòng thủ, các nguyên tắc giữ thế, và khi nào chuyển sang phản công.
Nhận ra lúc cần phòng thủ
Dấu hiệu bạn đang bị ép và nên ưu tiên giữ thế:
- Đối phương có nhiều quân tấn công gần cung Tướng của bạn hơn số quân phòng thủ bạn có ở đó.
- Xe đối phương đã vào hàng sâu hoặc chiếm cột mở gần Tướng bạn.
- Pháo đối phương đứng ở trung lộ và chỉ cần một ngòi là chiếu được.
- Sĩ hoặc Tượng của bạn đã mất hoặc bị tách rời.
- Quân của bạn chưa ra hết trong khi đối phương đã sẵn sàng.
Khi thấy hai hoặc ba dấu hiệu này cùng lúc, đừng vội tấn công. Hãy ổn định thế trận trước.
Nguyên tắc 1: Giữ Sĩ Tượng liên kết
Sĩ và Tượng là lá chắn của Tướng. Khi chúng liên kết — tức bảo vệ lẫn nhau và che các điểm quan trọng trong cung — rất khó để đối phương chiếu bí.
- Không đổi Sĩ Tượng lấy quân khác khi đang bị tấn công, trừ khi thật cần.
- Không đưa Sĩ Tượng ra xa để làm việc khác khi cung đang bị đe doạ.
- Khôi phục liên kết nếu một Sĩ hoặc Tượng đã di chuyển: đưa nó về vị trí bảo vệ.
Nhiều ván thua bắt đầu từ việc người chơi dùng Sĩ hay Tượng để ăn một quân nhỏ, rồi để lộ cung.
Nguyên tắc 2: Đóng cột nguy hiểm
Xe và Pháo tấn công theo cột và hàng. Nếu một cột dẫn thẳng vào cung Tướng của bạn và đang mở, đó là con đường cho đối phương.
- Đặt một quân chặn trên cột đó: Mã, Pháo, hoặc Xe của bạn.
- Đưa Xe của bạn về đối Xe: hai Xe đứng cùng cột, đối phương muốn đổi hay rút cũng phải tốn nước.
- Với Pháo đầu của đối phương: giữ quân ở trung lộ để Pháo không có ngòi phù hợp, hoặc đưa thêm quân chặn để Pháo có quá nhiều ngòi mà không chiếu được.
Nhớ rằng Pháo cần đúng một quân làm ngòi. Có hai quân giữa Pháo và Tướng thì Pháo không chiếu được. Chi tiết trong Pháo trong cờ tướng.
Nguyên tắc 3: Đổi quân tấn công của đối phương
Khi bị ép, đổi quân là bạn. Mỗi lần đổi được một quân tấn công của đối phương, áp lực giảm đi.
- Ưu tiên đổi Xe nếu Xe đối phương đang là mũi nhọn tấn công.
- Đổi Pháo đầu nếu nó đang ép trung lộ.
- Đừng đổi quân phòng thủ của bạn lấy quân không tham gia tấn công của đối phương.
Nguyên tắc ngược lại: khi bạn đang tấn công, hãy tránh đổi quân tấn công của mình.
Nguyên tắc 4: Không để quân treo
Khi bị ép, bạn thường phải di chuyển nhiều quân để phòng thủ. Rất dễ để một quân nào đó không được bảo vệ — và đối phương có thể dùng nó làm mục tiêu cho đòn bắt đôi hay chiếu kép.
Trước mỗi nước, hãy nhìn lại: quân nào của mình đang không được bảo vệ? Có quân đối phương nào có thể tấn công nó cùng lúc với một mục tiêu khác không? Các bài khác có trong mục trung cuộc cờ tướng.
Nguyên tắc 5: Chú ý luật Tướng đối mặt
Hai Tướng không được đứng cùng cột mà không có quân ở giữa. Khi phòng thủ, đối phương có thể dùng luật này để khoá Tướng của bạn, khiến Tướng không bước ra cột giữa được. Ngược lại, bạn cũng có thể dùng Tướng mình để hạn chế Tướng đối phương.
Khi đổi quân ở trung lộ, hãy kiểm tra: sau khi đổi, cột giữa có trống giữa hai Tướng không? Xem Tướng đối mặt.
Chờ đúng lúc phản công
Phòng thủ không có nghĩa là ngồi yên mãi. Mục tiêu là ổn định thế trận rồi chờ thời cơ. Dấu hiệu đã tới lúc phản công:
- Đối phương đã dồn quân sang một cánh và để trống cánh kia.
- Quân tấn công của đối phương đã bị đổi hoặc bị đẩy lui.
- Bạn đã ra đủ quân và có ít nhất hai quân có thể phối hợp tấn công.
- Đối phương có quân treo hoặc Tướng thiếu Sĩ Tượng.
Phản công đúng lúc thường rất mạnh, vì đối phương đang tập trung vào tấn công và ít chú ý phòng thủ.
Một cách nghĩ: "đi nước chắc"
Khi bị ép, hãy tự hỏi trước mỗi nước: nước này có làm thế trận của mình vững hơn không? Nếu có, đó thường là nước tốt, kể cả khi nó không đe doạ gì đối phương.
Người mới hay bị cuốn vào suy nghĩ "phải tấn công mới thắng", rồi đi những nước liều lĩnh khi đang bị ép. Kết quả thường là thua nhanh hơn. Người có kinh nghiệm biết: giữ thế vững trước, tấn công sau.
Những lỗi hay gặp khi bị ép
Hoảng loạn và phản công liều. Thấy bị tấn công, đưa hết quân sang tấn công đối phương, để trống cung Tướng.
Dùng Sĩ Tượng ăn quân nhỏ. Ăn được một Tốt nhưng làm lộ cung.
Chỉ nhìn một mối đe doạ. Chặn được Xe nhưng quên Pháo, hoặc ngược lại.
Không đổi quân khi có thể. Giữ quân để "tấn công sau", trong khi đang bị ép tới mức mất Tướng.
Bỏ cuộc quá sớm. Nhiều thế trông rất xấu nhưng nếu phòng thủ đúng vẫn giữ được, thậm chí thắng. Nhớ rằng đối phương cũng có thể mắc lỗi.
Luyện kỹ năng giữ thế trận
- Xem lại những ván thua: tìm thời điểm bạn bắt đầu bị ép, và hỏi nước nào có thể giữ thế tốt hơn.
- Chơi với người mạnh hơn: bạn sẽ bị ép nhiều, và đó là cơ hội luyện phòng thủ.
- Đặt mục tiêu "không thua nhanh": trong vài ván, tập trung giữ thế thay vì tấn công.
- Học các thế tàn cuộc hoà: biết thế nào giữ được sẽ giúp bạn biết đổi quân về đâu. Xem tàn cuộc Xe.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang bị ép?
Khi đối phương có nhiều quân tấn công gần cung Tướng của bạn hơn số quân phòng thủ, hoặc Xe Pháo đối phương đã chiếm cột quan trọng.
Có nên đổi quân khi bị tấn công?
Nên, nhất là đổi quân tấn công của đối phương. Đổi quân làm giảm áp lực.
Sĩ Tượng quan trọng thế nào khi phòng thủ?
Rất quan trọng. Sĩ Tượng liên kết là lá chắn chính của Tướng. Mất chúng thì chiếu bí dễ hơn nhiều.
Khi nào nên phản công?
Khi thế trận đã ổn định, quân tấn công của đối phương đã bị đổi hoặc đẩy lui, và bạn có ít nhất hai quân phối hợp được.
Người mới có nên học phòng thủ không?
Nên. Biết phòng thủ giúp bạn thua ít hơn và hiểu cách đối phương có thể tấn công mình.
