Trong cờ tướng, có hai cách để thắng một ván cờ: chiếu bí và làm đối phương hết nước đi. Cách thứ nhất ai cũng biết. Cách thứ hai thì người chuyển từ cờ vua sang thường bất ngờ, vì trong cờ vua, hết nước mà không bị chiếu là hoà (pat).
Bài này giải thích cả hai cách thắng, kèm sơ đồ đã soát từng lối thoát, chỉ ra khác biệt với cờ vua, và cách tận dụng luật hết nước trong tàn cuộc.
Chiếu bí
Chiếu bí là khi Tướng bị chiếu, và bên bị chiếu không có cách nào thoát:
- Không di chuyển Tướng tới điểm an toàn được.
- Không ăn được quân đang chiếu.
- Không chặn được đường chiếu (với Xe, Pháo) hay cản chân (với Mã).
Ví dụ kinh điển là Bạch diện tướng, dùng luật Tướng đối mặt:
Soát từng lối thoát của Tướng Đen:
- Tiến lên một bước (vẫn trên cùng cột): vẫn bị Xe chiếu.
- Sang cột giữa: Tướng Đỏ đứng ở cột giữa, không có quân nào ngăn giữa hai Tướng. Theo luật Tướng đối mặt, nước này không hợp lệ.
- Sang phía bên kia: đã ra ngoài cung, không được đi.
- Ăn Xe hay chặn: Đen không còn quân nào khác.
Không còn lối thoát, Đen thua. Xem chi tiết về luật đối mặt trong Tướng đối mặt.
Hết nước đi
Hết nước đi là khi bên tới lượt không có nước đi hợp lệ nào, dù Tướng không bị chiếu. Trong cờ tướng, bên hết nước thua.
Soát thế trên:
- Tướng Đen có bị chiếu không? Xe Đỏ đứng ở hàng thứ hai, không cùng hàng hay cùng cột với Tướng Đen. Tướng Đỏ ở cột giữa, còn Tướng Đen ở cột bên. Không bị chiếu.
- Tiến lên một bước? Điểm đó nằm trên hàng Xe Đỏ khống chế. Không được.
- Sang cột giữa? Đối mặt với Tướng Đỏ. Không được.
- Sang phía bên kia? Ngoài cung. Không được.
- Quân khác? Đen không còn quân nào.
Không bị chiếu, nhưng không có nước nào. Trong cờ tướng, Đen thua. Trong cờ vua, một thế tương tự sẽ là hoà pat.
So sánh với cờ vua
| Tình huống | Cờ vua | Cờ tướng |
|---|---|---|
| Bị chiếu, không thoát được | Thua (chiếu hết) | Thua (chiếu bí) |
| Không bị chiếu, không còn nước | Hoà (pat) | Thua |
Khác biệt này ảnh hưởng lớn tới cách chơi tàn cuộc. Xem khi nào hoà cờ tướng và cờ tướng khác cờ vua.
Tận dụng luật hết nước trong tàn cuộc
Vì hết nước là thua, bên mạnh trong cờ tướng có thêm một con đường thắng:
- Không cần chiếu: chỉ cần khống chế đủ các điểm quanh Tướng đối phương, và đối phương không còn quân nào khác để đi.
- Tướng mình là quân khống chế: nhờ luật đối mặt, Tướng của bạn có thể khoá cả một cột.
- Tốt qua sông rất có ích: Tốt đứng gần cung đối phương khống chế điểm Tướng cần đi, trong khi không cần chiếu.
Trong nhiều tàn cuộc, người chơi giỏi đi những nước chờ để đối phương buộc phải di chuyển, rồi dần mất hết nước đi.
Lưu ý cho bên phòng thủ
- Giữ lại quân có thể đi: một Sĩ hay Tượng còn nước đi giúp bạn tránh thua vì hết nước.
- Đừng để Tướng bị dồn vào góc cung khi đối phương có Tướng khoá cột và một quân khống chế hàng.
- Không trông cậy vào hoà kiểu pat như trong cờ vua.
Những lỗi hay gặp
Người chuyển từ cờ vua ngại dồn Tướng đối phương vì sợ pat. Trong cờ tướng, dồn tới hết nước là thắng.
Bên phòng thủ đổi hết Sĩ Tượng, rồi bị dồn vào thế không còn nước nào.
Quên luật Tướng đối mặt khi tính đường thoát, dẫn tới tưởng Tướng còn đường nhưng thực ra không.
Chiếu liên tục mà không khống chế: chiếu mãi còn có thể vi phạm luật cấm. Xem luật cấm lặp nước.
Luyện tập
- Bày hai sơ đồ trên bàn cờ thật và tự soát lại từng lối thoát.
- Thử dời Xe Đỏ trong sơ đồ hết nước sang một hàng khác, xem Đen có thêm nước đi không.
- Luyện tàn cuộc Xe đơn đấu Tướng trơ: tìm cả cách chiếu bí lẫn cách làm hết nước. Xem tàn cuộc Xe.
- Các thế chiếu bí khác có trong mục sát cục.
Tự kiểm tra: dời một quân thì sao?
Hiểu một thế chiếu bí hay hết nước sâu nhất là thử dời từng quân và hỏi còn thắng không.
Với thế Bạch diện:
- Nếu Tướng Đỏ đứng ở cột bên thay vì cột giữa, Tướng Đen có thể sang cột giữa và thoát. Không còn là chiếu bí.
- Nếu Xe Đỏ đứng ở cột khác, không chiếu Tướng Đen, thì Đen có thể còn nước đi tuỳ vị trí.
Với thế hết nước:
- Nếu Xe Đỏ lùi xuống hàng thứ ba, Tướng Đen có thể tiến lên một bước. Không còn là hết nước.
- Nếu Đen còn một Sĩ có nước đi, Đen chưa thua; Đen chỉ cần đi Sĩ.
Tập tự đặt những câu hỏi này giúp bạn nhận ra rất nhanh khi nào đối phương sắp hết đường, và khi nào mình cần giữ lại một quân "dự phòng" để còn nước đi.
Bên phòng thủ: đừng tự đẩy mình vào thế hết nước
Nhiều ván thua vì hết nước không phải do đối phương dồn giỏi, mà do bên phòng thủ tự đổi hết quân và để Tướng đứng ở góc cung. Nếu đang kém thế, hãy giữ lại ít nhất một quân có thể đi được lâu dài, như Sĩ hoặc Tượng còn đường đi, và tránh để Tướng bị một quân khoá hàng, một Tướng khoá cột cùng lúc.
Câu hỏi thường gặp
Trong cờ tướng có mấy cách thắng?
Hai cách chính: chiếu bí và làm đối phương hết nước đi. Ngoài ra đối phương có thể xin thua, hoặc thua vì vi phạm luật.
Hết nước đi mà không bị chiếu thì sao?
Bên hết nước thua. Đây là khác biệt lớn so với cờ vua, nơi thế đó là hoà.
Bạch diện tướng là gì?
Là thế chiếu bí dựa vào luật Tướng đối mặt: Tướng của bên tấn công khoá một cột, quân khác chiếu Tướng đối phương.
Có cần chiếu mới thắng được không?
Không. Làm đối phương hết nước đi cũng là thắng.
Người mới nên lưu ý gì?
Khi tính đường thoát của Tướng, luôn nhớ luật Tướng đối mặt và giới hạn của cung.
