Tàn cuộc là lúc bàn cờ trống, và Xe trở thành quân mạnh nhất theo đúng nghĩa: không còn Tốt cản đường, không còn Mã Pháo chặn cột, Xe đi từ đầu bàn này sang đầu bàn kia trong một nước. Người chơi còn Xe trong tàn cuộc thường nắm lợi thế lớn.
Nhưng "thường" không phải "luôn luôn". Có những thế còn Xe mà vẫn chỉ hoà, và có những thế thắng được nhưng cần kỹ thuật mà người mới hay bỏ qua. Bài này đi qua các loại tàn cuộc Xe cơ bản nhất, từ dễ tới khó.
1. Xe cùng Tướng đấu Tướng trơ trọi
Đây là tàn cuộc Xe đơn giản nhất và luôn thắng. Kỹ thuật dựa trên hai điều:
- Xe khoá hàng hoặc cột, thu hẹp dần không gian của Tướng đối phương.
- Tướng mình khoá một cột nhờ luật Tướng đối mặt: Tướng đối phương không được bước vào cột có Tướng mình khi cột đó trống.
Trình tự chung:
- Đưa Tướng mình sang cột bên (cột 4 hoặc cột 6), khoá một cột trong cung đối phương.
- Xe khoá hàng ngay trước Tướng đối phương, không cho Tướng tiến ra.
- Xe chiếu hoặc chờ để đẩy Tướng đối phương lên hàng cuối, rồi chiếu ở cột mà Tướng mình không khoá.
Điều cần tránh: chiếu vô tội vạ. Mỗi nước chiếu không làm hẹp không gian chỉ tốn thời gian. Hãy nghĩ theo "vùng": sau nước này, Tướng đối phương còn mấy điểm đi được?
Nếu Tướng đối phương đứng ở cột giữa và Xe đứng xa, có khi bạn cần một nước chờ (Xe đi một nước không đổi tình hình) để buộc Tướng đối phương phải đi và tự bước vào chỗ xấu.
2. Xe đấu một Mã hoặc một Pháo
Khi bên kia chỉ còn một Mã hoặc một Pháo và không còn Sĩ Tượng, Xe thường thắng. Kỹ thuật chung:
- Tách quân nhỏ khỏi Tướng. Mã hoặc Pháo đứng sát Tướng thì khó bắt; đứng xa thì Xe đuổi và bắt được, hoặc ghìm vào Tướng.
- Dùng Tướng mình tích cực. Tướng khoá cột, Xe khoá hàng, không gian của Tướng đối phương hẹp dần. Quân nhỏ phải lo chắn, và sớm muộn sẽ bị ghìm hoặc bị bắt.
- Coi chừng Mã bắt đôi. Mã có thể nhảy vào điểm vừa chiếu Tướng vừa bắt Xe. Trước mỗi nước Xe, kiểm tra các điểm Mã tới được.
- Coi chừng Pháo làm ngòi bằng Tướng mình. Pháo đối phương có thể dùng chính Tướng hoặc Xe của bạn làm ngòi để chiếu hoặc ăn quân.
Khi bên kia còn Sĩ Tượng bên cạnh Mã hoặc Pháo, việc thắng khó hơn nhiều. Nhiều thế trong số đó chỉ hoà với phòng thủ đúng. Đừng mặc định "còn Xe là thắng".
3. Xe đấu Sĩ Tượng
Đây là loại tàn cuộc người mới hay đánh giá sai.
| Bên phòng thủ còn | Kết quả thường gặp |
|---|---|
| Không còn gì | Xe thắng dễ |
| Một Sĩ hoặc một Tượng | Xe thường thắng |
| Hai Sĩ hoặc hai Tượng | Thường thắng được, cần kỹ thuật |
| Đủ hai Sĩ hai Tượng | Thường hoà |
Lý do: đủ Sĩ Tượng tạo thành một cấu trúc phòng thủ tự bảo vệ lẫn nhau. Xe đơn độc chỉ tấn công được một điểm mỗi lần, còn Sĩ Tượng thay nhau che chắn. Tướng bên tấn công không vào được cung đối phương để giúp. Nếu bạn còn Xe mà đối phương còn đủ Sĩ Tượng, đừng mong thắng dễ; hãy tìm cách giữ thêm một Tốt hoặc một quân khác trước khi đổi xuống tàn cuộc này.
Ngược lại, nếu bạn là bên phòng thủ với đủ Sĩ Tượng trước một Xe, hãy giữ các quân liên kết, không để Tượng đứng ở điểm Xe đối phương ghìm được, và không để Tướng rời khỏi vị trí được Sĩ che.
4. Xe và Tốt đấu Xe
Khi mỗi bên còn một Xe và một bên có thêm Tốt, kết quả phụ thuộc nhiều vào Sĩ Tượng của bên phòng thủ và vị trí Tốt.
- Tốt đã qua sông, còn ở hàng cao (xa hàng đáy đối phương) có giá trị lớn: nó khoá điểm trong cung và làm ngòi, làm chắn cho Xe.
- Tốt đã xuống hàng đáy thường mất nhiều sức mạnh vì không tiến được nữa.
- Bên phòng thủ còn Sĩ Tượng thì cơ hội hoà cao. Xe phòng thủ nên đứng ở vị trí vừa đuổi được Tốt, vừa chiếu được Tướng đối phương từ xa.
Nguyên tắc cho bên có Tốt: Xe yểm trợ Tốt từ phía sau hoặc bên cạnh, Tướng cũng tham gia. Đừng để Xe của mình bị buộc vào việc bảo vệ Tốt một cách thụ động, vì khi đó Xe đối phương sẽ tự do chiếu.
5. Hai Xe đấu một Xe
Hai Xe đấu một Xe thường thắng, nhất là khi bên kia thiếu Sĩ Tượng. Hai Xe có thể thay nhau chiếu, hoặc một Xe khoá hàng còn Xe kia chiếu. Cái cần tránh là để Xe đối phương đổi được một Xe — lúc đó thế cờ trở về Xe đấu Xe, và kết quả phụ thuộc Sĩ Tượng còn lại.
Những lỗi hay gặp trong tàn cuộc Xe
Quên Tướng mình là một quân tấn công. Trong tàn cuộc cờ tướng, Tướng khoá một cột nhờ luật đối mặt. Để Tướng nằm im ở giữa cung là lãng phí.
Đổi quân xuống tàn cuộc "chắc thắng" mà không kiểm tra. Đổi hết quân để còn Xe đấu đủ Sĩ Tượng thường chỉ được hoà. Trước khi đổi, hỏi: sau khi đổi, bên kia còn gì?
Chiếu liên tục cho tới khi hết nước. Chiếu không có kế hoạch để Tướng đối phương chạy về chỗ an toàn. Lặp lại nước chiếu còn có thể phạm luật cấm lặp nước trong nhiều giải.
Để Xe bị ghìm vào Tướng. Pháo đối phương có thể ghìm Xe của bạn vào Tướng nhà. Khi Tướng và Xe cùng hàng hoặc cùng cột, kiểm tra có Pháo hay Xe đối phương nào đứng cùng đường không.
Luyện tàn cuộc Xe
- Bày Xe cùng Tướng đấu Tướng trơ từ nhiều vị trí khác nhau, tập chiếu bí nhanh nhất có thể. Mục tiêu: không cần nghĩ vẫn làm được.
- Tập Xe đấu Mã, Xe đấu Pháo không có Sĩ Tượng, chơi cả hai bên. Khi phòng thủ bằng Mã, bạn sẽ hiểu Mã nguy hiểm ở những điểm nào.
- Bày Xe đấu đủ Sĩ Tượng và thử phá. Phần lớn sẽ không phá được — và đó chính là bài học.
Các thế tàn cuộc khác, như Tốt, Mã, Pháo, nằm trong mục tàn cuộc cờ tướng. Nên đọc cả bài tàn cuộc thực chiến để thấy các nguyên tắc này xuất hiện trong ván thật.
Câu hỏi thường gặp
Xe cùng Tướng có luôn thắng Tướng trơ trọi không?
Có. Đây là tàn cuộc thắng chắc chắn nếu biết kỹ thuật: Tướng khoá một cột, Xe khoá hàng và chiếu ở cột còn lại.
Vì sao Xe không thắng được đủ Sĩ Tượng?
Vì bốn quân phòng thủ bảo vệ lẫn nhau và che kín cung. Xe đơn độc chỉ tấn công một điểm mỗi nước, còn Tướng bên tấn công không vào được cung đối phương để hỗ trợ.
Xe đấu Mã hay Xe đấu Pháo, cái nào dễ thắng hơn?
Cả hai đều thường thắng khi bên kia không có Sĩ Tượng. Mỗi loại có cái bẫy riêng: Mã có thể bắt đôi Xe và Tướng, Pháo có thể dùng quân của bạn làm ngòi.
Có nên đổi Xe khi đang hơn Tốt?
Thường nên, nếu sau khi đổi, tàn cuộc Tốt còn lại là thắng. Nhưng nếu đối phương còn đủ Sĩ Tượng, một Tốt lẻ có thể không đủ để thắng. Hãy đếm kỹ trước khi đổi.
Tàn cuộc Xe có cần học thuộc không?
Không cần thuộc từng thế. Cần hiểu nguyên tắc: Tướng khoá cột, Xe khoá hàng, tách quân nhỏ khỏi Tướng, và biết khi nào là thế hoà để không phí công.
