Trong cờ tướng, Sĩ và Tượng là hai quân không bao giờ qua sông. Sĩ không rời khỏi cung, Tượng không vượt qua sông. Vì vậy người mới thường coi chúng là quân "phụ", ít giá trị. Nhưng người chơi lâu năm biết rằng: Sĩ Tượng là lá chắn chính của Tướng, và nhiều ván được quyết định bởi việc một bên còn hay mất Sĩ Tượng.
Bài này giải thích cách đi của Sĩ và Tượng, vì sao Sĩ Tượng liên kết là pháo đài, khi nào đáng đổi chúng, và những lỗi làm lộ cung Tướng. Bảng giá trị các quân có trong giá trị quân cờ tướng.
Cách đi của Sĩ
- Sĩ đi chéo một bước, và chỉ trong cung (khu vực chín điểm quanh Tướng).
- Trong cung chỉ có năm điểm Sĩ đứng được: bốn góc cung và điểm giữa cung.
- Mỗi bên có hai Sĩ, bắt đầu ở hai bên Tướng.
Vì chỉ có năm điểm, Sĩ rất hạn chế. Nhưng chính vì luôn ở gần Tướng, Sĩ là quân phòng thủ trực tiếp nhất.
Cách đi của Tượng
- Tượng đi chéo đúng hai điểm (theo hình chữ "điền").
- Tượng không qua sông, chỉ hoạt động ở nửa bàn cờ phía mình.
- Tượng có thể bị cản mắt: nếu có quân ở điểm giữa đường chéo, Tượng không đi được theo hướng đó.
- Ở phía mình, Tượng chỉ có bảy điểm có thể đứng.
Vì sao Sĩ Tượng liên kết khó phá
Khi hai Sĩ và hai Tượng đứng ở vị trí bảo vệ lẫn nhau, người ta gọi là Sĩ Tượng toàn. Thế này:
- Che các điểm quanh Tướng: Sĩ che các điểm trong cung, Tượng che các điểm trước cung.
- Bảo vệ lẫn nhau: đối phương ăn một quân sẽ bị quân kia ăn lại.
- Tạo ngòi thừa cho Pháo đối phương: quân Sĩ Tượng đứng giữa Pháo và Tướng khiến Pháo có thể có hai ngòi, không chiếu được.
- Cản chân Mã: Sĩ Tượng có thể đứng ở chân Mã đối phương.
Trong tàn cuộc, câu nói quen thuộc là: một quân tấn công đơn độc khó thắng Tướng có đủ Sĩ Tượng. Ví dụ, Xe đơn đấu Sĩ Tượng toàn thường chỉ hoà. Điều này cho thấy giá trị thực của Sĩ Tượng.
Sĩ Tượng trong từng giai đoạn
Khai cuộc
- Ít khi di chuyển, trừ khi cần củng cố trung lộ, như trong Phi Tượng.
- Một nước lên Sĩ có thể tạo đường cho Tướng tránh sang bên khi bị Pháo đầu ép.
Trung cuộc
- Giữ vị trí liên kết, tránh bị kéo ra khỏi chỗ.
- Đôi khi dùng Tượng để cản đường Xe hay Pháo đối phương.
Tàn cuộc
- Sĩ Tượng quyết định kết quả nhiều thế hoà hay thắng.
- Bên phòng thủ giữ Sĩ Tượng; bên tấn công tìm cách phá Sĩ Tượng.
Khi nào đáng đổi Sĩ hoặc Tượng
Sĩ và Tượng có giá trị điểm thấp hơn Xe, Mã, Pháo. Nhưng giá trị thực tuỳ thế cờ:
- Đáng đổi khi việc đổi ngăn được một đòn tấn công nguy hiểm, hoặc lấy được một quân tấn công của đối phương.
- Không đáng đổi khi đối phương còn nhiều quân tấn công và cung Tướng sẽ trống trải sau khi đổi.
- Đổi Tượng để phá thế đối phương: đôi khi thí một quân để phá Sĩ Tượng đối phương, mở đường cho chiếu bí. Xem Xe Pháo sát cục.
Cản mắt Tượng: lợi và hại
- Hại: quân nhà đứng ở mắt Tượng khiến Tượng không liên kết được.
- Lợi: bạn có thể đặt quân vào mắt Tượng đối phương để hạn chế Tượng của họ.
Khi xếp quân, hãy để mắt Tượng nhà thông thoáng.
Những lỗi làm lộ cung Tướng
Dùng Sĩ Tượng ăn Tốt nhỏ. Ăn được một Tốt nhưng làm đứt liên kết, cung Tướng lộ ra.
Đổi Sĩ Tượng quá dễ. Nghĩ Sĩ Tượng ít giá trị, đổi lấy quân nhỏ, rồi thiếu phòng thủ.
Để Tượng bị cản mắt bởi quân nhà. Tượng không bảo vệ được nhau.
Lên Sĩ sai lúc. Tạo lỗ hổng cho Mã hoặc Xe đối phương vào.
Để cả hai Tượng về một phía. Cánh còn lại thiếu phòng thủ.
Luyện tập
- Bày thế chỉ có Tướng, Sĩ, Tượng mỗi bên và tập xếp chúng vào vị trí liên kết.
- Chơi tàn cuộc một Xe đấu Sĩ Tượng toàn, cầm bên phòng thủ, để thấy Sĩ Tượng giữ được thế nào.
- Sau mỗi ván, xem lại: Sĩ Tượng của mình có bị đứt liên kết không, và vì sao.
Những thế Sĩ Tượng thường gặp
Sĩ Tượng toàn, xếp chuẩn: hai Sĩ ở hai bên Tướng, hai Tượng ở hai điểm giữa cánh hoặc một Tượng ở điểm giữa trước cung. Đây là thế vững nhất, rất khó phá bằng một quân.
Thiếu một Sĩ: cung có lỗ ở một bên. Xe hoặc Mã đối phương có thể vào điểm đó. Cần đưa Tướng hoặc Tượng che bớt.
Thiếu một Tượng: điểm trước cung ở một cánh yếu đi. Pháo đối phương dễ tìm đường chiếu hơn, Tốt đối phương dễ áp sát hơn.
Chỉ còn Sĩ, mất hết Tượng: phòng thủ trước Pháo và Tốt trở nên khó khăn.
Chỉ còn Tượng, mất hết Sĩ: cung trống, Tướng dễ bị Xe và Mã tấn công trực tiếp.
Nhìn thế Sĩ Tượng còn lại giúp bạn biết đối phương sẽ tấn công từ đâu, và bạn cần đưa quân nào về phòng thủ.
Lên Sĩ, lên Tượng đúng lúc
Người mới hay giữ Sĩ Tượng đứng yên cả ván, hoặc ngược lại, đi chúng lung tung. Vài gợi ý:
- Lên Sĩ khi cần tạo đường cho Tướng tránh sang bên, hoặc khi cần một quân chắn cột giữa trước Pháo đầu.
- Lên Tượng khi cần củng cố trung lộ hoặc bảo vệ Tốt đầu.
- Hạn chế đi Sĩ Tượng khi không có lý do cụ thể. Mỗi nước đi của chúng đều thay đổi hình dạng lá chắn quanh Tướng.
Câu hỏi thường gặp
Sĩ đi thế nào?
Sĩ đi chéo một bước và chỉ trong cung.
Tượng có qua sông được không?
Không. Tượng chỉ hoạt động ở nửa bàn cờ phía mình.
Cản mắt Tượng là gì?
Là khi có quân đứng ở điểm giữa đường chéo, khiến Tượng không đi được theo hướng đó.
Sĩ Tượng toàn là gì?
Là khi còn đủ hai Sĩ và hai Tượng, đứng ở vị trí bảo vệ lẫn nhau quanh Tướng.
Có nên đổi Sĩ Tượng lấy Tốt không?
Thường không nên, vì Sĩ Tượng giữ an toàn cho Tướng, nhất là khi đối phương còn nhiều quân tấn công.
