Mã là quân linh hoạt nhất trong cờ tướng: không đi thẳng như Xe, không cần ngòi như Pháo, mà nhảy theo hình chữ nhật, vượt qua sông tự do và tấn công từ những góc đối phương khó ngờ. Nhưng Mã cờ tướng có một điểm yếu mà Mã cờ vua không có: bị cản chân.
Bài này đi qua cách đi của Mã, luật cản chân và cách phá, vì sao Mã mạnh dần về cuối ván, và những vị trí Mã đẹp nhất.
Cách đi của Mã
Mã đi một bước thẳng (ngang hoặc dọc), rồi một bước chéo ra xa — tạo thành hình chữ nhật hai ô. Từ một điểm ở giữa bàn, Mã có tới tám điểm có thể nhảy tới.
Khi ghi nước kiểu Việt Nam, Mã được viết là M. Ví dụ M2.3 là Mã cột 2 tấn lên cột 3. Vì Mã đi chéo, con số cuối luôn là cột đích. Xem cách ghi nước cờ tướng.
Luật cản chân Mã
Nếu có quân đứng ngay cạnh Mã theo hướng bước thẳng — bất kể quân của bên nào — Mã không nhảy được theo hướng đó. Điểm đứng cạnh ấy gọi là "chân Mã".
- Mỗi hướng bước thẳng (lên, xuống, trái, phải) chịu trách nhiệm cho hai điểm nhảy.
- Một quân đứng ở chân Mã chặn hai điểm nhảy cùng lúc.
- Bốn quân đứng quanh Mã ở bốn chân có thể khoá Mã hoàn toàn.
Đây là luật người mới hay quên nhất. Xem thêm 10 lỗi người mới chơi cờ tướng.
Cản chân Mã như một vũ khí
Cản chân không chỉ là giới hạn — nó là cách phòng thủ hiệu quả:
- Khi Mã đối phương đe doạ bắt đôi, thay vì chạy quân, hãy đặt một quân vào chân Mã.
- Tốt, Sĩ, Tượng là những quân hay dùng để cản chân Mã vì rẻ.
- Trong khai cuộc, việc để quân nhà đứng ở chân Mã nhà là lỗi: Mã của bạn bị chính quân mình khoá.
Vì sao Mã mạnh dần về cuối ván
- Khai cuộc và trung cuộc: bàn cờ đông quân, Mã dễ bị cản chân, còn Pháo dễ tìm ngòi. Pháo thường mạnh hơn.
- Tàn cuộc: bàn cờ vắng, Mã ít bị cản, có thể nhảy tới mọi nơi. Pháo khó tìm ngòi. Mã thường mạnh hơn.
Người chơi hay nói "tàn cuộc Mã hơn Pháo". Khi tính đổi quân sang tàn cuộc, hãy nghĩ: sau khi đổi, bạn còn Mã hay Pháo? Bảng giá trị có trong bài giá trị quân cờ tướng.
Những vị trí Mã đẹp
Mã giữ trung tâm
Trong khai cuộc, Mã nhảy lên đứng hai bên trung tâm để bảo vệ Tốt đầu — như thế bình phong Mã. Đây là vị trí phòng thủ quen thuộc nhất.
Mã qua hà
Mã vượt sông, đứng ở các điểm trước cung đối phương. Từ đây Mã có thể đe doạ bắt đôi, tấn công Sĩ Tượng, hoặc hỗ trợ Xe và Pháo chiếu bí. Nhưng Mã qua hà một mình dễ bị đuổi và bị cản chân.
Mã ngoạ tào
Mã đứng ở điểm sát cung đối phương — ngay cạnh Sĩ — từ đó khống chế những điểm trong cung. Vị trí này rất nguy hiểm cho đối phương, vì Mã phối hợp với Xe hoặc Pháo dễ tạo thành thế chiếu bí.
Mã giao chân (liên hoàn Mã)
Hai Mã đứng ở vị trí bảo vệ lẫn nhau. Thế này vững chắc, khó bị tấn công, và thường xuất hiện trong phòng thủ.
Mã trong các đòn chiến thuật
- Bắt đôi: Mã tấn công hai quân cùng lúc, thường là Xe và một quân khác. Vì Mã đi chéo, đối phương khó chặn.
- Mã hậu Pháo: Mã làm ngòi cho Pháo chiếu, đồng thời khoá lối thoát của Tướng. Xem Mã hậu Pháo.
- Chiếu kép: Mã chiếu cùng lúc với một quân khác, Tướng không chặn được.
Những lỗi người mới hay mắc với Mã
Quên luật cản chân. Tính một nước Mã rồi mới phát hiện không nhảy được.
Để Mã ở biên. Mã ở cột biên có ít điểm nhảy hơn, hoạt động kém.
Đưa Mã qua sông quá sớm. Mã qua hà một mình, bị Xe, Pháo đối phương đuổi, mất nhịp.
Không cản chân Mã đối phương. Khi Mã đối phương đe doạ, chỉ nghĩ tới chạy quân mà quên cách phòng thủ đơn giản hơn.
Tự cản chân Mã nhà. Để Pháo, Tượng hoặc Tốt đứng ngay chân Mã của mình, khiến Mã bị khoá.
Mã đổi lấy quân nào là hợp lý
Người mới hay băn khoăn: đổi Mã lấy Pháo có lời không? Câu trả lời tuỳ giai đoạn ván cờ:
- Đầu và giữa ván, khi bàn cờ còn đông quân, Pháo thường hữu ích hơn. Đổi Mã lấy Pháo đối phương là chấp nhận được, nhất là khi Pháo đó đang ép trung lộ.
- Gần tàn cuộc, khi nhiều quân đã đổi, Mã thường có giá hơn. Hãy cân nhắc kỹ trước khi đổi Mã của mình lấy Pháo.
- Đổi Mã lấy Xe gần như luôn có lời, vì Xe mạnh hơn hẳn.
- Đổi Mã lấy Sĩ hoặc Tượng chỉ đáng khi việc đó mở đường chiếu bí hoặc làm cung đối phương yếu rõ rệt.
Một quy tắc đơn giản: trước khi đổi, hỏi "sau khi đổi, bàn cờ sẽ đông hay vắng, và quân còn lại của mình hợp với thế đó không?".
Luyện dùng Mã
- Mỗi lần định nhảy Mã, nhìn chân Mã trước, rồi mới nhìn điểm đích.
- Tập nhận ra điểm bắt đôi: trong mỗi ván, tìm xem có điểm nào Mã của mình nhảy tới mà tấn công hai quân cùng lúc.
- Luyện tàn cuộc Mã để thấy Mã mạnh thế nào khi bàn cờ vắng. Xem tàn cuộc Mã.
Câu hỏi thường gặp
Mã cờ tướng khác Mã cờ vua thế nào?
Cách đi tương tự (hình chữ nhật, hay chữ L), nhưng Mã cờ tướng bị cản chân: có quân đứng ngay cạnh theo hướng bước thẳng thì không nhảy được.
Mã có qua sông được không?
Được. Mã đi tự do trên cả bàn cờ, chỉ bị giới hạn bởi luật cản chân.
Pháo và Mã quân nào mạnh hơn?
Pháo thường mạnh hơn khi bàn cờ đông quân, Mã mạnh hơn khi bàn cờ vắng. Về điểm số ước lượng, hai quân gần ngang nhau.
Làm sao phòng thủ trước Mã đối phương?
Cản chân Mã bằng một quân rẻ, giữ quân quan trọng ở những điểm Mã không nhảy tới được, và đổi Mã khi cần.
"Mã ngoạ tào" là gì?
Là Mã đứng sát cung đối phương, khống chế những điểm trong cung, rất nguy hiểm khi phối hợp với Xe hoặc Pháo.
