Nếu phải chọn một quân làm nên bản sắc cờ tướng, đó là Pháo. Không có quân nào trong cờ vua giống nó. Pháo đi như Xe — ngang, dọc, bao xa cũng được — nhưng muốn ăn quân thì phải nhảy qua đúng một quân khác. Luật nghe lạ, nhưng nó tạo ra những đòn đánh mà cờ vua không có: chiếu từ xa qua ngòi, khống chế cả một đoạn cột phía sau ngòi, và các thế sát cục chỉ cần hai Pháo.
Cách đi và cách ăn
- Khi đi không ăn: Pháo đi như Xe, theo hàng hoặc cột, bao nhiêu điểm cũng được, không nhảy qua quân nào.
- Khi ăn: Pháo phải nhảy qua đúng một quân (gọi là ngòi hoặc "giá"), rồi ăn quân đối phương đầu tiên phía sau ngòi.
- Ngòi có thể là quân của bất kỳ bên nào.
- Có hai quân trở lên ở giữa: Pháo không ăn được.
Khi ghi nước kiểu Việt Nam, Pháo được viết là P. Ví dụ "P2-5" là Pháo ở cột 2 bình sang cột 5 — nước mở đầu phổ biến nhất của cờ tướng. Xem cách đọc ký hiệu trong bài cách ghi nước cờ tướng.
Pháo mạnh ở đâu, yếu ở đâu
Giá trị của Pháo thay đổi theo số quân trên bàn:
- Khai cuộc và trung cuộc: bàn cờ đông quân, Pháo dễ tìm ngòi. Pháo có thể chiếu, ăn quân, ghim từ rất xa. Lúc này Pháo thường mạnh hơn Mã.
- Tàn cuộc: bàn cờ vắng, Pháo khó tìm ngòi. Một Pháo đơn độc không chiếu bí được Tướng trơ trọi. Lúc này Mã thường mạnh hơn.
Đây là lý do người chơi hay nói "tàn cuộc Mã hơn Pháo". Khi tính đổi quân, hãy nghĩ: sau khi đổi, bàn cờ còn đông hay vắng? Bảng giá trị quân có trong bài giá trị quân cờ tướng.
Những vị trí Pháo đẹp
Pháo đầu (Pháo trấn trung)
Pháo ở cột giữa, nhắm thẳng Tốt đầu và cung Tướng đối phương. Đây là cách dùng Pháo phổ biến nhất, bắt đầu từ nước P2-5. Khi Tốt đầu đối phương còn, Tốt đầu của chính mình làm ngòi; Pháo đe doạ ăn Tốt đầu và gây sức ép lên cả cột giữa. Chi tiết ở bài Pháo đầu.
Pháo ở hàng đáy đối phương
Pháo xuống hàng đáy của đối phương có thể dùng Sĩ, Tượng hoặc Mã ở hàng đó làm ngòi để chiếu ngang. Đây là một phần của nhiều thế sát cục.
Pháo lùi về giữ nhà
Trong phòng thủ, Pháo lui về gần cung, đứng sau Sĩ Tượng, sẵn sàng chắn hoặc phản đòn. Pháo ở vị trí này rất khó bị đổi và có thể bảo vệ các điểm quan trọng.
Pháo góc Sĩ
Pháo đứng ở cột góc cung (cột 4 hoặc 6), gần Sĩ. Vị trí phòng thủ linh hoạt, dùng trong một số khai cuộc như phản cung Mã.
Những đòn Pháo đặc trưng
Chiếu qua ngòi: khi giữa Pháo và Tướng đối phương có đúng một quân, Pháo chiếu. Chặn nước chiếu này bằng cách thêm một quân vào giữa hoặc rút ngòi.
Khống chế sau ngòi: khi có ngòi, mọi điểm phía sau ngòi (tới quân kế tiếp) đều nằm trong tầm ăn của Pháo. Đây là cách Pháo trấn trung giam Tướng đối phương: Tướng không bước được vào những điểm đó. Điểm tinh tế: nếu ngòi là quân đối phương, họ chỉ cần rút ngòi đi là Pháo mất tác dụng. Vì vậy ngòi tốt nhất thường là quân của chính mình, đứng vững và khó bị đuổi.
Trùng Pháo: hai Pháo đứng thẳng hàng, Pháo trước làm ngòi cho Pháo sau. Xem Song Pháo chiếu bí.
Pháo làm ngòi cho Xe và ngược lại: xem phối hợp Xe Pháo.
Pháo trong tàn cuộc
Một Pháo đơn độc không chiếu bí được Tướng trơ trọi, vì không có ngòi. Pháo cần thêm quân làm ngòi — thường là Sĩ của chính mình hoặc một Tốt. Trong tàn cuộc Pháo, người chơi thường đưa Pháo về gần cung nhà, dùng Sĩ nhà làm ngòi để chiếu Tướng đối phương dọc cột hoặc ngang hàng.
Vì vậy, khi còn Pháo trong tàn cuộc, giữ Sĩ là điều quan trọng: Sĩ vừa bảo vệ Tướng, vừa là ngòi cho Pháo. Các thế tàn cuộc Pháo cụ thể có trong mục tàn cuộc cờ tướng.
Những lỗi người mới hay mắc với Pháo
Quên Pháo đối phương ăn qua ngòi. Người mới hay đặt một quân vào vị trí vô tình tạo ngòi cho Pháo đối phương ăn một quân khác phía sau. Trước mỗi nước, nhìn theo hàng và cột của mọi Pháo đối phương: đếm số quân ở giữa.
Tưởng Pháo ăn thẳng như Xe. Pháo không ăn được khi không có ngòi, dù quân đối phương đứng ngay trước mặt.
Giữ Pháo quá lâu khi bàn đã vắng. Trong tàn cuộc, đổi Pháo lấy Mã đối phương thường có lợi, vì Mã mạnh hơn khi ít quân.
Để Pháo bị kẹt không có đường. Pháo ở góc bàn, bị Tốt và quân nhà chắn, không làm được gì. Ra Pháo sớm như ra các quân khác.
Luyện dùng Pháo
- Mỗi nước đi, đếm ngòi cho mọi Pháo trên bàn — của mình và của đối phương. Sau một thời gian, mắt sẽ tự nhìn thấy.
- Bày các thế sát cục có Pháo trong bài những thế sát cục thường gặp và thử từng lối thoát.
- Chơi các ván Pháo đầu cả hai bên để hiểu Pháo mạnh ở khai cuộc thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Pháo có nhảy qua hai quân được không?
Không. Pháo ăn quân phải nhảy qua đúng một quân. Có hai quân trở lên ở giữa thì không ăn được.
Ngòi Pháo có phải là quân của mình không?
Ngòi có thể là quân của bất kỳ bên nào, của mình hay của đối phương.
Pháo và Mã quân nào mạnh hơn?
Ở khai cuộc và trung cuộc, Pháo thường mạnh hơn vì dễ tìm ngòi. Ở tàn cuộc, Mã thường mạnh hơn. Về điểm số ước lượng, hai quân gần ngang nhau.
Vì sao nước mở đầu phổ biến nhất là Pháo đầu?
Vì Pháo ở cột giữa có sẵn ngòi là Tốt đầu, gây sức ép ngay lên Tốt đầu và cung Tướng đối phương, buộc đối phương phải phòng thủ từ đầu.
Một Pháo có chiếu bí được Tướng trơ trọi không?
Một Pháo đơn độc thì không, vì không có ngòi. Pháo cần thêm quân khác, như Sĩ nhà hoặc Tốt, để làm ngòi.
