Có máy để chơi cờ tướng bất cứ lúc nào là một điều mà người chơi mười năm trước khó hình dung. Nhưng rất nhiều người dùng máy theo cách kém hiệu quả nhất: chơi liên tục, thua thì bấm ván mới, thắng thì tăng mức — và sau vài tháng vẫn mắc đúng những lỗi cũ.
Bài này nói về cách dùng máy để học, không chỉ để giải trí. Nếu bạn muốn đọc về chọn mức độ và những thói quen xấu nên tránh, xem thêm bài chơi cờ tướng với máy.
Máy dạy được gì
Máy là một đối thủ có ba ưu điểm lớn:
- Luôn sẵn sàng. Không cần hẹn, không cần ra quán, năm phút rảnh là có một ván.
- Trừng phạt lỗi chiến thuật đều đặn. Ở mức từ trung bình trở lên, máy hiếm khi bỏ qua quân bạn để treo. Đó là cách nhanh nhất để bạn học được thói quen kiểm tra trước khi đi.
- Không mệt, không cáu. Bạn có thể đi lại, thử lại cùng một thế nhiều lần mà không ai phàn nàn.
Máy không dạy được gì
Và ba giới hạn cần biết:
- Máy không giải thích. Máy đi một nước mạnh nhưng không nói vì sao. Việc hiểu "vì sao" vẫn là việc của bạn — qua xem lại ván, đọc bài, hỏi người chơi giỏi hơn.
- Máy không chơi như người. Máy ở mức thấp có thể đi những nước kỳ quặc mà người thật không bao giờ đi; máy ở mức cao lại phòng thủ bền bỉ hơn hầu hết người chơi phong trào. Chỉ chơi với máy thì bạn thiếu kinh nghiệm với những "thói quen" của người thật: ham ăn quân, tâm lý khi đang thắng, bẫy khai cuộc quen thuộc.
- Máy không biết bạn yếu ở đâu. Máy không nhớ bạn đã để Xe chết oan bao nhiêu lần tuần này. Việc đó là của sổ lỗi.
Hiểu rõ hai danh sách này, bạn sẽ dùng máy đúng chỗ: làm bạn tập cho những kỹ năng cụ thể, chứ không phải làm thầy.
Năm cách dùng máy để luyện có mục đích
1. Mỗi buổi một mục tiêu
Trước khi bắt đầu, chọn một mục tiêu cho cả buổi. Ví dụ:
- "Hôm nay không để quân nào bị ăn không."
- "Hôm nay mọi ván cầm Đỏ đều ra Xe trước nước thứ sáu."
- "Hôm nay khi dư quân, mình đổi quân để đơn giản hoá thay vì tấn công liều."
Sau mỗi ván, chỉ tự chấm đúng mục tiêu đó: đạt hay không. Cách này biến ba ván ngẫu nhiên thành ba lần luyện có chủ đích.
2. Dùng nút "Đi lại" có kỷ luật
Trên bàn cờ chơi với máy có nút Đi lại. Nó rất có ích nếu dùng đúng, và rất có hại nếu dùng sai.
Cách dùng sai: đi bừa, thấy bị ăn quân thì bấm đi lại, cứ thế cho tới khi thắng. Bạn không học được gì, chỉ học được cách dựa dẫm.
Cách dùng đúng: tự đặt luật cho mình, ví dụ tối đa một lần đi lại mỗi ván, và mỗi lần đi lại phải trả lời được "nước vừa rồi sai ở đâu". Một số người còn chơi theo kiểu: ván đầu không đi lại lần nào; nếu thua, chơi lại ván thứ hai cùng khai cuộc và được đi lại một lần đúng ở chỗ đã hỏng.
3. Luyện một khai cuộc cho tới khi thành phản xạ
Chọn một khai cuộc cho mỗi bên, chẳng hạn cầm Đỏ đi Pháo đầu, cầm Đen đáp bằng Bình phong Mã. Chơi mười ván liên tiếp với máy chỉ để luyện mười nước đầu. Sau mười nước, nếu thế cờ ổn (Xe ra, Mã lên, Tướng an toàn), coi như đạt; phần sau của ván chơi tiếp cho vui.
Cách này hiệu quả hơn nhiều so với đọc sách khai cuộc mà không chơi, vì mỗi lần máy đi khác một chút là một lần bạn phải tự điều chỉnh.
4. Luyện cả hai màu
Người mới hay chỉ cầm Đỏ vì thích đi trước. Nhưng ở cờ tướng, cầm Đen là một nửa số ván của bạn khi chơi với người. Hãy chia đều: mỗi buổi chơi bao nhiêu ván cầm Đỏ thì bấy nhiêu ván cầm Đen. Nếu thấy ván cầm Đen thua nhiều hơn hẳn, đó là tín hiệu cần luyện phòng thủ khai cuộc.
5. Chơi chậm hơn bạn nghĩ
Máy đi rất nhanh, và nhịp nhanh đó "kéo" bạn đi nhanh theo. Hãy chủ động làm ngược lại: trước mỗi nước, dừng một nhịp để tự hỏi đối phương vừa đi để làm gì, và quân nào của mình đang bị nhắm. Một ván chậm có suy nghĩ đáng giá hơn năm ván nhanh đi theo cảm tính.
Chọn mức máy theo mục tiêu
Trên Cờ Tướng Việt, máy có bốn mức: Người mới, Dễ, Vừa và Khó. Hai mức đầu cố ý đi lỏng tay, thỉnh thoảng để quân treo, rất hợp để người mới tập nhìn ra quân bị bỏ. Mức Vừa nhìn trước vài nước và bắt đầu trừng phạt lỗi chiến thuật. Mức Khó tính sâu hơn nhiều.
Một cách chọn đơn giản:
- Đang luyện luật và thói quen cơ bản: mức Người mới hoặc Dễ.
- Đang luyện không để quân treo: mức Vừa — vì ở mức này, quân treo thường bị ăn.
- Đang luyện khai cuộc và kế hoạch: mức bạn thắng khoảng một nửa số ván.
- Muốn kiểm tra sức mình: thỉnh thoảng chơi mức Khó, nhưng đừng chơi liên tục ở mức quá sức — thua mãi dễ nản.
Sau ván: đừng bấm "ván mới" ngay
Thói quen quan trọng nhất khi chơi với máy là dừng lại sau mỗi ván, dù chỉ một phút, để trả lời: mình đạt mục tiêu buổi hôm nay chưa, và nước nào là nước hỏng nhất. Nếu bạn đăng nhập ở trang tài khoản, ván với máy được lưu lại; cuối buổi có thể mở ván thua nhất ra xem lại từng nước theo quy trình trong bài tự xem lại ván cờ tướng.
Cân bằng giữa máy và người
Máy là công cụ luyện rất tốt, nhưng cờ tướng rốt cuộc là trò chơi giữa người với người. Một tỉ lệ dễ giữ cho người mới: khoảng hai phần ba thời gian chơi với máy để luyện kỹ năng, một phần ba chơi với người — với bạn bè, người thân, hoặc chơi online — để quen cách người thật đánh cờ.
Câu hỏi thường gặp
Học cờ tướng chỉ với máy có được không?
Được để bắt đầu, nhưng không nên chỉ có máy. Máy giúp luyện chiến thuật và khai cuộc, nhưng không giải thích và không chơi như người. Nên kết hợp với xem lại ván, đọc bài và chơi với người thật.
Có nên dùng nút đi lại khi chơi với máy?
Có, nếu có kỷ luật: tối đa một lần mỗi ván, và mỗi lần đi lại phải nói được nước vừa rồi sai ở đâu. Đi lại liên tục cho tới khi thắng thì không học được gì.
Nên chơi với máy ở mức nào?
Tuỳ mục tiêu. Tập luật và thói quen thì mức thấp, tập không để quân treo thì mức Vừa, tập khai cuộc và kế hoạch thì mức mà bạn thắng khoảng một nửa số ván.
Vì sao chơi với máy nhiều mà vẫn không tiến bộ?
Thường vì chơi không có mục tiêu và không xem lại. Hãy đặt một mục tiêu cho mỗi buổi, chơi chậm hơn, và dành một phút sau mỗi ván để tìm nước hỏng.
Có nên luyện cả khi cầm Đen không?
Nên. Khi chơi với người, một nửa số ván bạn cầm Đen. Luyện đều hai màu giúp bạn không bị "lệch", thắng khi cầm Đỏ nhưng thua liên tục khi cầm Đen.
