Trong khai cuộc, Tốt cờ tướng là quân yếu nhất: chỉ đi thẳng một bước, không lùi, chưa qua sông thì không đi ngang được. Nhưng trong tàn cuộc, khi bàn cờ vắng, một Tốt đã qua sông và đứng đúng chỗ có thể quyết định cả ván. Người chơi cờ tướng có câu: Tốt qua sông như Xe con.
Bài này giải thích vì sao vị trí của Tốt quan trọng như vậy, Tốt phối hợp với Tướng ra sao, và những lỗi làm Tốt mất giá.
Nhắc lại cách đi của Tốt
- Chưa qua sông: chỉ tiến thẳng một bước.
- Đã qua sông: tiến thẳng hoặc đi ngang một bước, không bao giờ lùi.
- Tới hàng cuối của đối phương: không tiến được nữa, chỉ còn đi ngang.
- Tốt không phong cấp như trong cờ vua.
Hệ quả quan trọng: vì không lùi và không phong cấp, Tốt càng tiến sâu, càng ít đường đi. Một Tốt xuống tận hàng cuối chỉ còn đi ngang trên hàng đó.
Tốt cao, Tốt thấp, Tốt đáy
Người chơi cờ tướng phân biệt Tốt đã qua sông theo độ sâu:
| Loại | Vị trí | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tốt cao | Vừa qua sông, còn cách cung đối phương | Linh hoạt nhất: còn tiến được nhiều, đi ngang tự do, khống chế nhiều điểm |
| Tốt thấp | Đã tới gần hoặc vào hàng trên cùng của cung | Uy hiếp trực tiếp Tướng và Sĩ, nhưng ít đường tiến |
| Tốt đáy | Đã xuống hàng cuối cùng | Chỉ đi ngang, sức mạnh giảm rõ rệt |
Nguyên tắc: đừng vội đẩy Tốt xuống đáy. Tốt ở hàng cao hoặc hàng thấp vẫn có thể khống chế các điểm trước cung và phối hợp với quân khác. Tốt đáy thường mất phần lớn giá trị. Người chơi hay gọi vui Tốt đáy là "Tốt già" vì nó không còn đi đâu được mấy.
Tốt và Tướng: phối hợp nhờ luật đối mặt
Trong tàn cuộc Tốt, Tướng của bạn là quân hỗ trợ quan trọng nhất. Nhờ luật Tướng đối mặt, Tướng mình đứng ở một cột thì Tướng đối phương không bước vào cột đó được (khi cột trống). Như vậy:
- Tướng mình khoá một cột trong cung đối phương.
- Tốt khoá thêm các điểm trước mặt nó và hai bên.
- Tướng đối phương bị dồn vào một phần nhỏ của cung, rồi bị chiếu bí.
Đây là lý do một Tốt đã qua sông cộng với Tướng thường thắng được Tướng trơ trọi, miễn là Tốt chưa xuống hàng đáy. Với Tốt đáy, kết quả thường chỉ là hoà, vì Tốt không còn tiến được để chiếu Tướng đối phương từ phía trước.
Hai Tốt liên kết
Hai Tốt đứng cạnh nhau trên cùng một hàng (sau khi qua sông) bảo vệ lẫn nhau theo hàng ngang và cùng tiến. Chúng khống chế một dải điểm rộng trước cung đối phương.
- Hai Tốt cao liên kết là một lực lượng đáng gờm trong tàn cuộc, nhất là khi đối phương thiếu Sĩ.
- Tiến đều, đừng để một Tốt đi trước quá xa, mất liên kết.
Tốt đấu Sĩ Tượng
Khi đối phương còn Sĩ, Tượng, một Tốt đơn độc thường khó thắng. Sĩ và Tượng che các điểm trong cung và trước cung; Tốt không có cách phá một mình. Cần thêm Tốt hoặc thêm quân khác.
Ngược lại, khi bạn phòng thủ bằng Sĩ Tượng trước Tốt đối phương:
- Giữ Sĩ ở vị trí che cung, không để Tốt đối phương vào được điểm then chốt trong cung.
- Dùng Tướng chặn trước Tốt, nhất là khi Tốt còn ở hàng cao.
- Tượng khống chế các điểm trước cung mà Tốt muốn đi qua.
Những lỗi làm Tốt mất giá
Đẩy Tốt xuống đáy quá sớm. Lỗi phổ biến nhất. Một khi Tốt tới hàng cuối, nó mất gần hết khả năng tấn công.
Để Tốt tiến một mình. Tốt không có Tướng hoặc quân khác hỗ trợ dễ bị Tướng đối phương chặn hoặc bị quân khác ăn.
Quên Tướng mình là quân tấn công. Nhiều người để Tướng nằm im trong cung trong tàn cuộc Tốt. Tướng phải ra cột bên để khoá cột, phối hợp với Tốt.
Tiến Tốt khi đối phương còn Xe, Pháo hoạt động. Trong trung cuộc, Tốt qua sông quá sớm dễ bị ăn. Tốt mạnh nhất khi bàn cờ đã vắng.
Đổi hết quân khi chỉ còn Tốt đáy. Trước khi đổi xuống tàn cuộc Tốt, kiểm tra Tốt của mình ở hàng nào. Tốt đáy thường không đủ để thắng.
Kế hoạch trong tàn cuộc Tốt
- Đưa Tướng ra cột bên để khoá một cột trong cung đối phương.
- Tiến Tốt tới hàng cao hoặc hàng thấp, dừng lại trước khi xuống đáy.
- Dùng Tốt khoá thêm điểm trong cung, dồn Tướng đối phương vào góc.
- Chiếu bí bằng Tốt khi Tướng đối phương hết điểm đi.
Với hai Tốt trở lên, kế hoạch tương tự nhưng có nhiều cách hơn: một Tốt khoá, Tốt kia chiếu.
Luyện tàn cuộc Tốt
- Bày Tướng và một Tốt đấu Tướng trơ ở nhiều vị trí khác nhau, thử thắng với Tốt ở hàng cao, rồi thử với Tốt ở hàng đáy. Bạn sẽ thấy rõ sự khác biệt.
- Tập đưa Tướng ra cột bên như một phản xạ ở mỗi tàn cuộc.
- Đọc thêm tàn cuộc Xe và tàn cuộc thực chiến, vì Tốt thường là quân quyết định ngay cả khi còn quân lớn.
Câu hỏi thường gặp
Một Tốt có thắng được Tướng trơ trọi không?
Thường thắng được nếu Tốt đã qua sông và chưa xuống hàng đáy, với sự phối hợp của Tướng mình. Tốt đáy thường chỉ hoà.
Vì sao không nên đẩy Tốt xuống đáy?
Vì Tốt không lùi và không phong cấp. Xuống đáy rồi, Tốt chỉ còn đi ngang, mất gần hết sức tấn công.
Tốt cao và Tốt thấp khác nhau thế nào?
Tốt cao vừa qua sông, còn xa cung đối phương, linh hoạt nhất. Tốt thấp đã tới gần hoặc vào cung, uy hiếp trực tiếp nhưng ít đường tiến hơn.
Hai Tốt có thắng được Sĩ Tượng không?
Tuỳ vị trí Tốt và số Sĩ Tượng còn lại. Hai Tốt liên kết ở hàng cao có cơ hội tốt hơn nhiều so với hai Tốt rời rạc hoặc Tốt đáy.
Vì sao Tướng quan trọng trong tàn cuộc Tốt?
Vì nhờ luật Tướng đối mặt, Tướng mình khoá được một cột trong cung đối phương, giúp Tốt dồn Tướng đối phương vào góc.
