Trong khai cuộc và trung cuộc, Mã thường gặp khó khăn: bàn cờ đông quân, chân Mã hay bị cản, Pháo có nhiều ngòi hơn. Nhưng khi bước vào tàn cuộc, mọi thứ đảo ngược. Bàn cờ vắng, Mã nhảy tự do, có thể tới gần như mọi điểm trong vài nước. Ngược lại, Pháo mất ngòi và trở nên yếu.
Bài này nói về tàn cuộc có Mã: vì sao Mã mạnh khi bàn cờ vắng, các nguyên tắc chơi, cách Mã và Tốt phối hợp, Mã đấu Pháo, và những thế hoà quen thuộc. Nếu chưa quen cách đi của Mã, đọc trước Mã trong cờ tướng.
Vì sao Mã mạnh trong tàn cuộc
- Ít bị cản chân: bàn cờ vắng, hiếm khi có quân đứng ở chân Mã.
- Đi được mọi nơi: Mã qua sông tự do, tới được mọi điểm trên bàn cờ, không bị giới hạn như Sĩ Tượng.
- Tấn công từ góc khó chặn: Mã đi chéo, không chặn được bằng cách đặt quân giữa như với Xe hay Pháo.
- Khống chế nhiều điểm quanh cung: một Mã đứng gần cung đối phương có thể khống chế những điểm Tướng cần để di chuyển.
Ngược lại, Pháo cần ngòi. Khi bàn cờ vắng, Pháo khó tìm quân làm ngòi, sức tấn công giảm mạnh. Vì vậy trong tàn cuộc, Mã thường mạnh hơn Pháo.
Nguyên tắc chơi tàn cuộc Mã
1. Đưa Mã vào trung tâm và tiến gần cung đối phương
Mã ở trung tâm có nhiều điểm nhảy nhất. Từ đó, Mã có thể chuyển nhanh sang bất kỳ cánh nào.
2. Tận dụng Tướng của mình
Trong tàn cuộc, Tướng có thể giúp tấn công thông qua luật Tướng đối mặt: Tướng của bạn khoá một cột, khiến Tướng đối phương không bước sang được. Kết hợp Tướng với Mã tạo ra nhiều thế chiếu bí. Xem Tướng đối mặt.
3. Giữ Tốt qua sông
Tốt đã qua sông có thể đi ngang, trở thành một quân tấn công thực sự. Mã và Tốt qua sông phối hợp rất tốt.
4. Tấn công Sĩ Tượng đối phương
Sĩ Tượng là lá chắn của Tướng đối phương. Mã có thể tấn công chúng từ những góc chúng khó tránh. Mỗi Sĩ hoặc Tượng mất đi là cung đối phương yếu thêm.
Mã và Tốt phối hợp
Đây là tổ hợp quen thuộc nhất trong tàn cuộc Mã.
- Tốt tiến dần về phía cung đối phương, đứng ở những điểm Tướng đối phương cần.
- Mã hỗ trợ Tốt: bảo vệ Tốt khỏi bị ăn, và khống chế những điểm Tốt không khống chế được.
- Mục tiêu: dồn Tướng đối phương vào góc cung hoặc làm Tướng hết nước.
Nhớ rằng trong cờ tướng, hết nước đi là thua. Mã và Tốt khống chế đủ điểm quanh Tướng đối phương thì dù không chiếu, đối phương vẫn có thể thua vì hết nước. Xem khi nào hoà cờ tướng.
Một điểm cần chú ý: Tốt đi tới hàng cuối thì chỉ còn đi ngang được. Tốt đẩy quá sâu có thể mất tác dụng. Thường Tốt đứng ở hàng ngay trước hàng cuối, hoặc trong cung đối phương, là mạnh nhất. Xem thêm tàn cuộc Tốt.
Mã đấu Pháo
Khi một bên còn Mã, bên kia còn Pháo, và các quân khác gần như ngang nhau, bên có Mã thường có lợi thế trong tàn cuộc. Vài lý do:
- Pháo khó tìm ngòi để tấn công.
- Mã có thể tấn công Sĩ Tượng đối phương, còn Pháo thì khó hơn.
- Mã có thể khống chế các điểm quanh cung đối phương.
Nhưng Pháo không vô dụng. Pháo vẫn phòng thủ tốt khi đứng sau Sĩ Tượng nhà, dùng chính chúng làm ngòi để đe doạ quân đối phương tiến vào. Vì vậy, kết quả phụ thuộc nhiều vào Sĩ Tượng và Tốt của hai bên.
Những thế hoà quen thuộc
Không phải tàn cuộc có Mã nào cũng thắng. Vài điều người chơi hay truyền lại:
- Mã đơn độc (không có Tốt hay quân khác hỗ trợ) thường không thắng được Tướng có đủ Sĩ Tượng.
- Mã và một Tốt đấu đủ Sĩ Tượng: kết quả tuỳ vị trí Tốt. Tốt đã đi xuống hàng cuối thường khó thắng.
- Mã đấu Mã với Sĩ Tượng hai bên ngang nhau thường hoà nếu cả hai chơi chính xác.
Những điều này là kinh nghiệm chung, không phải quy luật tuyệt đối. Vị trí cụ thể của từng quân có thể thay đổi kết quả. Khi gặp tàn cuộc thật, hãy tính cụ thể.
Cách phòng thủ trước Mã trong tàn cuộc
- Giữ Sĩ Tượng liên kết: Mã khó tấn công một cung có Sĩ Tượng bảo vệ lẫn nhau.
- Cản chân Mã: đặt quân ở chân Mã để hạn chế đường nhảy.
- Đổi Tốt qua sông của đối phương: Mã một mình khó thắng hơn nhiều.
- Dùng Tướng khoá cột: Tướng của bạn cũng có thể hạn chế Tướng đối phương.
- Không để quân treo: Mã rất giỏi bắt đôi.
Những lỗi hay gặp trong tàn cuộc Mã
Để Mã ở biên. Mã ở cột biên có ít điểm nhảy, mất nhiều nước mới về trung tâm.
Đẩy Tốt xuống hàng cuối quá sớm. Tốt mất khả năng tiến, chỉ còn đi ngang, dễ bị Tướng đối phương cô lập.
Quên cản chân Mã đối phương. Chỉ nghĩ tới chạy quân mà không nghĩ tới cách chặn đơn giản hơn.
Đổi Mã lấy Pháo khi vào tàn cuộc. Trong tàn cuộc, Mã thường đáng giá hơn Pháo. Cân nhắc kỹ trước khi đổi.
Không dùng Tướng. Trong tàn cuộc, Tướng là một quân quan trọng. Để Tướng đứng yên là lãng phí.
Luyện tàn cuộc Mã
- Bày thế Mã và Tốt đấu Tướng đơn, tập dồn Tướng vào góc.
- Bày thế Mã đấu Pháo với một vài Tốt mỗi bên, chơi với bạn hoặc tự chơi cả hai phía.
- Xem lại những ván bạn vào tàn cuộc: bạn còn Mã hay Pháo? Có phải lựa chọn đổi quân của bạn đúng không?
- Luyện đều đặn: tàn cuộc là phần nhiều người chơi bỏ qua, nên luyện nó mang lại lợi thế lớn. Xem luyện cờ tướng mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Mã mạnh hơn Pháo trong tàn cuộc?
Bàn cờ vắng làm Mã ít bị cản chân và Pháo khó tìm ngòi. Mã linh hoạt hơn, Pháo mất sức tấn công.
Mã đơn độc có thắng được Tướng không?
Nếu Tướng đối phương còn đủ Sĩ Tượng, Mã đơn độc thường không thắng được. Cần Tốt hoặc quân khác hỗ trợ.
Tốt nên đẩy tới đâu trong tàn cuộc Mã Tốt?
Thường đứng ở hàng ngay trước hàng cuối hoặc trong cung đối phương. Tốt xuống hàng cuối chỉ đi ngang được, dễ mất tác dụng.
Có nên đổi Mã lấy Pháo khi vào tàn cuộc?
Thường không nên. Trong tàn cuộc, Mã thường đáng giá hơn Pháo.
Làm sao phòng thủ trước Mã?
Giữ Sĩ Tượng liên kết, cản chân Mã, đổi Tốt qua sông của đối phương, và dùng Tướng khoá cột.
