Khi hai người chơi cờ tướng bàn lại một ván, họ hiếm khi chỉ nói "nước này hay, nước kia dở". Họ nói về thế: "đoạn này Đỏ hơn thế", "Đen Sĩ Tượng khuyết nên sợ Xe", "Mã đen bị giam rồi". Những từ ấy là công cụ để đánh giá một thế cờ — việc phải làm trước khi lập kế hoạch. Bài này giải nghĩa các thuật ngữ về thế trận hay gặp và gợi ý cách tự đánh giá một thế cờ.
Các thuật ngữ cơ bản khác (bình, tấn, thoái, ngòi Pháo…) có ở bài thuật ngữ cờ tướng từ A tới Z.
Hơn quân và hơn thế
Hơn quân (ưu thế quân): bên nào còn nhiều lực lượng hơn. Cách đếm thô thường dùng: Xe mạnh nhất, Pháo và Mã xấp xỉ nhau, Sĩ và Tượng yếu hơn, Tốt yếu nhất nhưng mạnh lên khi đã qua sông. Chi tiết xem bài giá trị quân cờ tướng.
Hơn thế (ưu thế thế trận): không hơn quân, nhưng quân đứng tốt hơn, Tướng an toàn hơn, có đường tấn công rõ ràng hơn. Ví dụ hai bên bằng quân nhưng một bên có Xe đã ra, Pháo nhắm trung lộ, còn bên kia Xe vẫn ở góc.
Hai loại ưu thế có thể chuyển đổi cho nhau: bên hơn thế thường tìm cách biến thế thành quân (tấn công để ăn quân), còn bên hơn quân thường tìm cách đơn giản hoá (đổi quân) để ưu thế quân được phát huy.
Công, thủ, đối công
Thế công: bên đang tấn công, tạo đe doạ.
Thế thủ: bên đang phòng thủ, phải hoá giải đe doạ.
Đối công: cả hai bên cùng tấn công, thường ở hai cánh khác nhau hoặc cùng nhắm vào Tướng đối phương. Trong thế đối công, nhịp là tất cả — ai nhanh hơn một nước thường thắng. Xem bài tiên và hậu trong cờ tướng.
Được tiên / mất tiên: bên đang chủ động / bên đang bị động.
Nói về Tướng và cung
Sĩ Tượng toàn: còn đủ hai Sĩ, hai Tượng. Thế phòng thủ rất vững, nhất là trong tàn cuộc — nhiều thế ít quân tấn công không phá nổi.
Sĩ Tượng khuyết (thiếu Sĩ, thiếu Tượng): đã mất một hay vài quân phòng thủ. Cung trở nên dễ bị Xe, Pháo, Mã tấn công. Khi thấy đối phương Sĩ Tượng khuyết, đó thường là tín hiệu nên chuyển sang tấn công Tướng.
Tướng lộ: Tướng đứng ở chỗ dễ bị chiếu, không có quân che, hoặc bị kéo ra khỏi vị trí ban đầu. Tướng lộ là điểm yếu lớn.
Trung lộ yếu: cột giữa không được bảo vệ tốt, dễ bị Pháo đầu và Xe khai thác.
Nói về từng quân
Quân hoạt động: quân có nhiều nước đi, tham gia vào tấn công hay phòng thủ. Xe trên đường dọc mở, Mã ở trung tâm là quân hoạt động.
Quân bị giam: quân có rất ít nước đi hoặc không thoát ra được — ví dụ Xe kẹt ở góc sau quân mình, Mã bị cản chân nhiều hướng. Một quân bị giam gần như không đóng góp gì, nên bên có quân bị giam thực chất đang "thiếu quân".
Quân nhàn rỗi: quân không có nhiệm vụ gì trong kế hoạch hiện tại. Một kế hoạch tốt thường bắt đầu bằng việc đưa quân nhàn rỗi vào trận.
Pháo không ngòi: Pháo đang nhắm vào một quân nhưng không có ngòi để ăn. Nó vẫn nguy hiểm, vì chỉ cần một quân chen vào là thành Pháo có ngòi.
Tốt qua hà: Tốt đã qua sông, đi được ngang, mạnh lên rõ rệt — nhất là Tốt áp sát cung ở tàn cuộc. Xem bài Tốt qua hà.
Kết quả dự kiến
Thế thắng: một bên đủ điều kiện để thắng nếu chơi đúng.
Thế hoà (giữ hoà): bên yếu hơn có cách phòng thủ để không thua. Nhiều thế tàn cuộc tưởng thắng nhưng thực ra là hoà — xem bài các thế hoà kinh điển.
Thế cân bằng: hai bên ngang nhau, chưa ai rõ hơn.
Cách tự đánh giá một thế cờ
Trước khi lập kế hoạch ở trung cuộc, hãy dừng lại và đi qua năm câu hỏi. Chỉ mất nửa phút ở cờ chậm, nhưng giúp bạn chọn đúng hướng:
- Quân: ai hơn quân, hơn bao nhiêu?
- Tướng: Tướng bên nào an toàn hơn? Bên nào Sĩ Tượng khuyết?
- Quân hoạt động: bên nào có nhiều quân hoạt động hơn? Có quân nào bị giam không?
- Nhịp: bên nào đang được tiên?
- Tốt: có Tốt nào đã qua sông, hoặc sắp qua sông?
Từ câu trả lời, kế hoạch thường tự hiện ra:
- Hơn quân: đổi quân để đơn giản hoá, giữ Tướng an toàn, tránh để đối phương có đòn.
- Hơn thế nhưng không hơn quân: tấn công ngay, trước khi đối phương kịp củng cố.
- Kém thế: hoá giải đe doạ trước, giải phóng quân bị giam, chờ cơ hội phản công.
- Cân bằng: đưa quân nhàn rỗi vào trận, tìm điểm yếu nhỏ của đối phương.
Bài kế hoạch trung cuộc đi sâu hơn vào từng trường hợp.
Luyện đánh giá thế cờ
- Khi xem lại ván, dừng ở ba thời điểm (sau khai cuộc, giữa trung cuộc, đầu tàn cuộc) và trả lời năm câu hỏi trên. So với diễn biến thật để xem mình đánh giá đúng không. Quy trình xem lại có trong bài tự xem lại ván cờ tướng.
- Khi xem người khác chơi, thử đoán "ai đang hơn thế" rồi xem kết quả.
- Khi chơi với máy trên bàn cờ chơi với máy, trước mỗi quyết định lớn (đổi quân, tấn công, lui quân), tự nói ra một câu đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Hơn quân và hơn thế khác nhau thế nào?
Hơn quân là còn nhiều lực lượng hơn. Hơn thế là quân đứng tốt hơn, Tướng an toàn hơn, có đường tấn công rõ hơn, dù số quân bằng nhau.
Sĩ Tượng khuyết nguy hiểm thế nào?
Thiếu Sĩ hoặc Tượng làm cung dễ bị Xe, Pháo, Mã tấn công. Trong tàn cuộc, nhiều thế có Sĩ Tượng toàn thì giữ hoà được, nhưng khuyết Sĩ Tượng thì thua.
Quân bị giam là gì?
Là quân có rất ít nước đi hoặc không thoát ra được, như Xe kẹt ở góc hay Mã bị cản chân nhiều hướng. Quân bị giam gần như không đóng góp gì cho ván cờ.
Đối công là gì?
Là khi cả hai bên cùng tấn công, thường ở hai cánh khác nhau. Trong đối công, bên nhanh hơn một nước thường thắng.
Khi hơn quân nên làm gì?
Thường nên đổi quân để đơn giản hoá thế cờ, giữ Tướng an toàn và tránh để đối phương có đòn phản công.
