Trong cờ tướng, hai chữ tiên và hậu xuất hiện rất thường xuyên: "cầm tiên", "được tiên", "mất tiên", "tranh tiên". Chúng nghe đơn giản nhưng chứa một ý tưởng quan trọng bậc nhất của môn cờ: ai đang có nhịp chủ động. Bài này giải nghĩa các cách dùng hai chữ này và vì sao hiểu chúng giúp bạn chơi tốt hơn.
Nghĩa gốc: bên đi trước và bên đi sau
Tiên (tiên thủ) là bên đi trước. Trong cờ tướng, bên Đỏ luôn đi trước, nên "cầm tiên" gần như đồng nghĩa với "cầm Đỏ".
Hậu (hậu thủ) là bên đi sau, tức bên Đen.
Khi chơi nhiều ván liên tiếp, người ta thường đổi tiên hậu sau mỗi ván cho công bằng. Trên trang chơi online, khi hai bên cùng bấm "Chơi lại", màu quân được đổi tự động: ai vừa cầm Đỏ sẽ cầm Đen.
Nghĩa mở rộng: ai đang chủ động
Ngoài nghĩa gốc, "tiên" còn chỉ thế chủ động trong ván cờ, bất kể đang cầm màu nào:
- Được tiên / giành tiên: bên mình đang có nhịp — đối phương phải liên tục đối phó với đe doạ của mình.
- Mất tiên: mình phải đi những nước phòng thủ, đối phương làm chủ nhịp ván.
- Tranh tiên: hai bên giành nhau thế chủ động, thường ở khai cuộc.
- Nhanh một nước / chậm một nước: so sánh xem kế hoạch của ai hoàn thành trước.
Như vậy, người cầm Đen hoàn toàn có thể "được tiên" nếu bên Đỏ ra quân chậm hoặc đi những nước vô ích.
Vì sao một nước lại quan trọng đến thế
Cờ tướng là trò chơi của nhịp. Mỗi nước đi là một đơn vị thời gian. Nếu hai bên cùng chạy đua — bạn tấn công cánh trái của họ, họ tấn công cánh phải của bạn — thì bên nào nhanh hơn một nước thường thắng, vì đòn của họ tới trước.
Vài tình huống điển hình:
- Đua chiếu bí: cả hai đều có đường chiếu bí; ai tới trước thắng. Chậm một nước là thua, dù đòn của mình đẹp tới đâu.
- Đua Tốt ở tàn cuộc: Tốt của ai qua sông và áp sát cung trước thường tạo được ưu thế.
- Ra quân ở khai cuộc: bên ra Xe, lên Mã nhanh hơn sẽ có nhiều lựa chọn tấn công hơn ở trung cuộc.
Những cách "mất tiên" hay gặp
Người mới thường mất tiên mà không nhận ra. Các nguyên nhân phổ biến:
- Đi một quân nhiều lần ở khai cuộc. Mỗi lần đi lại cùng một quân là một nước không đưa thêm quân nào vào trận.
- Chiếu vô ích. Chiếu một nước mà Tướng đối phương dễ dàng tránh, còn quân mình bị đẩy về chỗ kém hơn — vừa mất nước vừa mất vị trí.
- Đuổi quân không có mục đích. Đuổi một quân đối phương chạy đi chạy lại nhưng không thu được gì.
- Phòng thủ những đe doạ không có thật. Thấy đối phương đưa Pháo tới là vội lên Sĩ, dù thực ra chưa có nguy hiểm.
- Để quân bị tấn công bằng nước "có nhịp". Đối phương vừa ra quân vừa đe doạ quân mình, buộc mình phải chạy — họ được thêm một nước phát triển.
Cách giữ tiên
Ngược lại, giữ tiên là đi những nước vừa có ích cho mình vừa buộc đối phương phải trả lời:
- Ra quân kèm đe doạ. Ví dụ lên Mã đồng thời nhắm vào một quân chưa được bảo vệ. Đối phương phải phòng thủ, còn mình đã phát triển được một quân.
- Ra Xe sớm. Xe là quân mạnh nhất; Xe ra sớm tạo đe doạ ở nhiều hướng. Đây là một trong năm nguyên tắc trong bài khai cuộc cho người mới.
- Không phòng thủ thừa. Chỉ phòng thủ khi đe doạ là thật.
- Đổi quân khi đổi xong mình được nhịp. Ví dụ sau khi đổi, quân của mình ở vị trí tốt hơn hoặc đối phương phải mất nước để ăn lại.
Cầm hậu thì chơi thế nào
Cầm Đen, bạn chậm hơn một nhịp ngay từ đầu. Điều đó không có nghĩa là bất lợi lớn — cờ tướng vẫn rất cân bằng — nhưng cách chơi nên khác một chút:
- Ưu tiên vững chắc ở khai cuộc. Các thế như Bình phong Mã giúp phòng thủ trung lộ trước Pháo đầu mà không mất nhiều nhịp.
- Chờ đối phương đi nước thừa. Khi bên Đỏ đi một quân hai lần hoặc chiếu vô ích, đó là lúc bạn "giành tiên".
- Phản công đúng lúc. Nhiều ván Đen thắng nhờ phản công ngay sau khi Đỏ tấn công hụt.
Tiên hậu và kế hoạch trung cuộc
Ở trung cuộc, trước khi lập kế hoạch, hãy tự hỏi: "Bây giờ ai đang được tiên?". Nếu là mình, hãy tấn công hoặc tạo thêm đe doạ trước khi đối phương củng cố. Nếu là đối phương, ưu tiên hoá giải đe doạ và tìm cách giành lại nhịp. Bài kế hoạch trung cuộc đi sâu hơn vào chuyện này.
Luyện cảm giác về tiên
Vài bài luyện đơn giản:
- Đếm nước ra quân. Sau khoảng mười nước đầu, đếm xem mỗi bên đã đưa bao nhiêu quân ra khỏi vị trí ban đầu. Bên nhiều hơn thường đang được tiên.
- Xem lại ván thua theo nhịp. Tìm nước đầu tiên mà bạn bắt đầu phải đi nước phòng thủ liên tục; nước ngay trước đó thường là chỗ bạn mất tiên. Bài tự xem lại ván cờ tướng có quy trình cụ thể.
- Chơi với máy cầm cả hai màu. Trên bàn cờ chơi với máy, luân phiên cầm Đỏ và Đen để cảm nhận sự khác nhau giữa đi trước và đi sau.
Câu hỏi thường gặp
Tiên thủ và hậu thủ là gì?
Tiên thủ là bên đi trước, tức bên Đỏ. Hậu thủ là bên đi sau, tức bên Đen.
"Được tiên" nghĩa là gì?
Là đang có thế chủ động: đối phương phải liên tục đối phó với đe doạ của mình. Người cầm Đen vẫn có thể được tiên nếu bên Đỏ đi chậm.
Đi trước trong cờ tướng có lợi không?
Có một chút lợi thế về nhịp, nhưng cờ tướng vẫn rất cân bằng. Kết quả phụ thuộc vào cách hai bên chơi nhiều hơn là vào việc ai đi trước.
Làm sao biết mình đang mất tiên?
Khi bạn phải đi những nước phòng thủ liên tục, còn đối phương thì tự do đưa thêm quân vào tấn công, đó là dấu hiệu bạn đã mất tiên.
Chiếu tướng có luôn giữ được tiên không?
Không. Chiếu vô ích mà Tướng đối phương dễ tránh, còn quân mình bị đẩy về chỗ kém, thì lại làm mất nhịp. Chỉ chiếu khi nó giúp mình thu được lợi thế.
