Cờ tướng ở Việt Nam không chỉ nằm trên bàn cờ mà còn nằm trong lời ăn tiếng nói. Ở quán nước đầu ngõ, bên gốc cây vỉa hè, người ta không chỉ đánh cờ mà còn nói về cờ: khen, chê, trêu, nhắc khéo. Nhiều câu nghe lạ tai với người mới, nhưng hiểu rồi sẽ thấy chúng rất giàu hình ảnh. Bài này tập hợp những câu hay gặp nhất và giải nghĩa từng câu.
Những thuật ngữ chính thức như bình, tấn, thoái, ngòi Pháo có ở bài thuật ngữ cờ tướng từ A tới Z. Bài này tập trung vào cách nói đời thường.
Nói về trình độ
Cao cờ. Chơi giỏi. "Ông ấy cao cờ lắm" nghĩa là người đó mạnh, ít ai thắng được.
Non cờ (thấp cờ). Chơi còn yếu, chưa nhiều kinh nghiệm. Không hẳn là chê; người mới ai cũng non cờ.
Tay cờ. Người chơi cờ, thường kèm nhận xét: "tay cờ lão luyện", "tay cờ trẻ".
Kỳ phùng địch thủ. Hai người ngang sức ngang tài, gặp nhau là ván nào cũng căng. Thành ngữ này giờ được dùng cả ngoài bàn cờ.
Cờ vỉa hè. Nói về kiểu chơi ngoài đường, quán nước — thoải mái, nhanh, đôi khi không theo đúng luật thi đấu. Không có ý chê; nhiều người cao cờ học từ vỉa hè mà ra.
Nói về nước đi
Nước hớ. Nước đi sai rõ ràng, thường là để mất quân vô ích. "Hớ rồi" là câu người xem hay buột miệng.
Tham ăn. Chỉ lo ăn quân mà không nhìn đòn của đối phương. Người có kinh nghiệm hay dùng quân "mồi" để bắt người tham ăn.
Thí quân (phế quân). Cố ý bỏ quân để đổi lấy tấn công hoặc chiếu bí. Một nước thí quân đẹp thường được cả quán trầm trồ.
Nước nhàn. Nước đi không chiếu, không đe doạ ngay, nhưng chuẩn bị cho kế hoạch. Người cao cờ hay thắng nhờ những nước nhàn đúng lúc.
Bí nước. Không biết đi gì, hoặc thực sự không còn nước tốt. Khác với "hết nước" theo luật (không còn nước đi hợp lệ nào — trong cờ tướng là thua).
Chiếu dai. Chiếu liên tục không dứt. Ở quán cờ, người chiếu dai để câu giờ hay bị nhắc khéo; trong thi đấu, luật hạn chế việc chiếu mãi đơn phương — xem bài luật cấm lặp nước.
Nói về luật chơi ngoài đời
Chấp. Người mạnh hơn nhường bớt quân hoặc nhường đi trước để ván cân bằng. Ví dụ "chấp Xe" là người mạnh chơi thiếu một Xe từ đầu; "chấp tiên" là nhường người yếu hơn cầm Đỏ đi trước. Chơi chấp là cách hay để hai người chênh lệch trình độ vẫn có ván vui.
Đi rồi không được đi lại. Nguyên tắc chạm quân — buông tay là xong nước. Ở vỉa hè, luật này đôi khi được "châm chước" giữa bạn bè, nhưng trong thi đấu thì nghiêm ngặt.
Bày lại ván. Xếp lại quân sau khi chơi để cùng bàn những nước quan trọng. Đây là thói quen đẹp, nhất là khi người thắng giải thích cho người thua.
Cờ thế. Thế cờ sáng tác sẵn để giải, thường là thế tàn cuộc có vẻ đơn giản nhưng lời giải bất ngờ. Cờ thế từng rất phổ biến trên vỉa hè Việt Nam.
Nói về người đứng xem
Quân sư quạt mo. Người đứng xem mà cứ chỉ nước, thường là chỉ sai. Thành ngữ này nhắc khéo rằng góp ý không đúng lúc chỉ làm phiền.
Xem cờ không nói. Nguyên tắc ý tứ của người đứng xem: xem thì im lặng, không mách nước, không bình luận trong lúc ván đang diễn ra. Người xếp lại ván và bàn luận sau khi chơi xong mới là đúng lúc.
Ý tứ bên bàn cờ
Những câu nói trên phản ánh một văn hoá ứng xử quanh bàn cờ tướng mà người chơi lâu năm rất coi trọng:
- Không mách nước khi đứng xem, dù thấy nước hay.
- Không chạm quân rồi đổi ý khi chơi nghiêm túc.
- Thua thì chịu, thắng không khoe. Câu "hên thôi" của người thắng đôi khi chỉ là lời khiêm tốn, nhưng nó giữ không khí vui vẻ.
- Không đập quân quá mạnh, không gõ bàn làm phiền đối thủ đang nghĩ.
- Mời người đứng xem vào chơi khi ván kết thúc là cách giữ quán cờ đông vui.
Tiếng nói quán cờ khi chơi online
Chơi online không có người đứng xem, cũng không có tiếng "hớ rồi" của quán cờ. Nhưng ý tứ vẫn còn đó dưới dạng khác: đi nước đầu đúng hẹn, đầu hàng khi đã thua rõ thay vì để đồng hồ chạy, không nhờ người khác mách nước. Xem thêm bài chơi công bằng khi đánh cờ tướng online.
Nếu nhớ không khí quán cờ, cách gần nhất là mời bạn bè chơi qua link và gọi điện trò chuyện trong lúc chơi — xem bài mời bạn chơi cờ tướng online.
Học tiếng nói quán cờ thế nào
Cách duy nhất là ngồi xem và chơi. Ra một quán cờ gần nhà, xin phép đứng xem vài ván (và nhớ: xem cờ không nói), rồi xin vào chơi khi có người rảnh. Sau vài buổi, bạn sẽ tự nhiên nói "Pháo có ngòi rồi" hay "nước này hớ" như một người trong nghề. Trước khi ra quán, có thể chơi vài ván trên bàn cờ chơi với máy để quen tay.
Câu hỏi thường gặp
"Chấp Xe" nghĩa là gì?
Là người mạnh hơn chơi thiếu một Xe ngay từ đầu để ván cân bằng hơn với người yếu hơn. Tương tự có chấp Mã, chấp Pháo, hay chấp tiên (nhường đi trước).
"Quân sư quạt mo" là ai?
Là người đứng xem mà cứ mách nước, thường là mách sai. Câu này nhắc khéo rằng người xem không nên chỉ nước trong lúc người khác đang chơi.
"Nước hớ" khác "thí quân" thế nào?
Nước hớ là để mất quân vì sơ ý. Thí quân là cố ý bỏ quân để đổi lấy tấn công hoặc chiếu bí — một nước có tính toán.
Vì sao đứng xem cờ không nên nói?
Vì mách nước làm ván không còn là ván của hai người chơi, và làm người đang nghĩ mất tập trung. Bàn luận sau khi ván kết thúc mới là đúng lúc.
"Bí nước" có phải là hết nước đi không?
Không hẳn. Bí nước thường là không nghĩ ra nước tốt. Hết nước theo luật là không còn nước đi hợp lệ nào, và trong cờ tướng thì hết nước là thua.
