"Chiếu!" có lẽ là tiếng được nói nhiều nhất bên bàn cờ tướng. Quanh nó có cả một nhóm từ: chiếu bí, sát cục, chiếu dai, chiếu mãi, thoát chiếu, lộ mặt Tướng… Hiểu đúng những từ này không chỉ giúp bạn nói chuyện với người chơi khác mà còn giúp bạn không bỏ sót những nước chiếu nguy hiểm. Bài này giải nghĩa từng từ và nêu những kiểu chiếu người mới hay nhìn sót.
Chiếu là gì
Chiếu là nước đi làm cho Tướng đối phương đang bị tấn công: nếu tới lượt mình tiếp theo, mình có thể ăn Tướng. Bên bị chiếu bắt buộc phải hoá giải ngay trong nước tiếp theo; mọi nước không hoá giải được chiếu đều là nước không hợp lệ.
Trong ván cờ bạn bè, người chiếu thường hô "chiếu!" để nhắc. Trong thi đấu và khi chơi online, không có ai hô: bạn phải tự nhìn ra. Trên bàn cờ ở trang này, Tướng đang bị chiếu được đánh dấu bằng một vòng đỏ.
Ba cách thoát chiếu
Khi bị chiếu, bạn có đúng ba loại cách thoát:
- Chạy Tướng sang điểm không bị tấn công (nhớ Tướng không ra khỏi cung).
- Chặn đường chiếu bằng một quân — với chiếu của Xe hay Pháo theo đường thẳng. (Với Pháo, còn một cách đặc biệt, xem bên dưới.)
- Ăn quân đang chiếu.
Nếu không cách nào làm được, đó là chiếu bí.
Chiếu bí, chiếu hết, sát cục
Chiếu bí (còn gọi chiếu hết) là chiếu mà đối phương không thể thoát. Chiếu bí là thắng.
Sát cục dùng để chỉ thế chiếu bí, hoặc cả đòn phối hợp dẫn tới chiếu bí. "Có sát cục" nghĩa là có đường ép tới chiếu bí. Những mẫu sát cục kinh điển như Mã hậu Pháo, Bạch diện tướng, song Pháo được tập hợp trong chuyên mục đòn sát cục.
Lưu ý: trong cờ tướng, hết nước (không còn nước đi hợp lệ nào, dù không bị chiếu) cũng là thua. Vì vậy có những ván thắng mà không cần chiếu bí — chỉ cần làm đối phương hết nước. Bài chiếu bí và hết nước giải thích kỹ hơn.
Pháo chiếu và cái "ngòi"
Pháo chiếu theo cách riêng: phải có đúng một quân nằm giữa Pháo và Tướng — quân đó gọi là ngòi, của bên nào cũng được.
Thế trên cho thấy hai điều người mới hay nhầm:
- Quân của chính mình có thể làm ngòi cho Pháo đối phương chiếu Tướng mình.
- Với chiếu của Pháo, ngoài chạy Tướng, chặn hay ăn Pháo, còn có cách dời ngòi đi — hoặc chèn thêm một quân vào giữa, vì Pháo chỉ chiếu được khi có đúng một quân ở giữa.
Lộ mặt Tướng: "chiếu" bằng chính Tướng
Hai Tướng không được đứng trên cùng một đường dọc mà không có quân ở giữa. Vì vậy Tướng của bạn khống chế cả đường dọc nó đứng: Tướng đối phương không được bước vào đường đó nếu không có quân che. Người chơi hay gọi đây là "lộ mặt Tướng" hay "Tướng đối mặt". Luật này không phải là chiếu theo nghĩa đen, nhưng nó tham gia vào rất nhiều thế chiếu bí, nổi tiếng nhất là Bạch diện tướng. Chi tiết về luật xem bài Tướng đối mặt.
Chiếu dai, chiếu mãi
Chiếu dai (hay chiếu mãi) là chiếu liên tục không dứt, thường để ép hoà hoặc câu giờ. Ở quán cờ, người chiếu dai hay bị nhắc khéo. Trong thi đấu chính thức, luật hạn chế việc một bên chiếu mãi đơn phương: bên chiếu mãi thường phải đổi nước, không được lấy đó để ép hoà. Luật cụ thể khá phức tạp và có thể khác nhau giữa các giải — xem bài luật cấm lặp nước.
Khi chơi online trên trang này, cách xử được đơn giản hoá: cùng một thế cờ lặp lại ba lần thì xử hoà.
Những kiểu chiếu người mới hay bỏ sót
1. Chiếu của Pháo khi ngòi vừa xuất hiện
Đường giữa Pháo và Tướng đang trống, bạn yên tâm — rồi một quân (có khi là quân của bạn) đi vào đúng đường đó, và Pháo có ngòi để chiếu. Luôn nhìn đường Pháo đối phương sau mỗi nước.
2. Chiếu mở
Một quân đối phương dời đi, mở đường cho Xe hoặc Pháo phía sau chiếu Tướng. Quân vừa dời đi thường còn đe doạ thêm một quân khác — rất nguy hiểm.
3. Chiếu của Mã khi hết bị cản chân
Mã đối phương đang bị cản chân nên bạn không lo. Nhưng nếu quân cản chân được dời đi — nhất là do chính bạn dời — Mã lập tức có thể chiếu.
4. Chiếu của Tốt đã qua sông
Tốt qua sông đi được ngang, nên nó có thể chiếu Tướng từ bên cạnh. Người mới hay coi thường Tốt ở gần cung.
Chiếu có phải lúc nào cũng tốt?
Không. Có câu nói quen thuộc đại ý "chiếu nhiều chưa chắc thắng". Một nước chiếu mà Tướng đối phương dễ dàng tránh, còn quân mình bị đẩy về vị trí kém hơn, thì chỉ làm mình mất nhịp. Chỉ chiếu khi nó giúp mình thu được gì đó: ăn quân, ép Tướng vào thế xấu, hoặc tiến tới chiếu bí. Bài tiên và hậu trong cờ tướng nói thêm về chuyện nhịp.
Bạn có thể luyện nhìn ra các kiểu chiếu bằng cách chơi chậm trên bàn cờ chơi với máy và, trước mỗi nước, tự hỏi: "Đối phương có nước chiếu nào không?".
Câu hỏi thường gặp
Chiếu và chiếu bí khác nhau thế nào?
Chiếu là tấn công Tướng, bên bị chiếu phải hoá giải. Chiếu bí là chiếu mà bên bị chiếu không có cách nào hoá giải, và bên chiếu thắng.
Có mấy cách thoát chiếu?
Ba cách: chạy Tướng, chặn đường chiếu, hoặc ăn quân đang chiếu. Với chiếu của Pháo, còn có thể dời ngòi đi hoặc chèn thêm quân vào giữa.
Quân của mình có làm ngòi cho Pháo đối phương được không?
Được. Ngòi có thể là quân của bất kỳ bên nào, nên quân của bạn đứng sai chỗ có thể giúp Pháo đối phương chiếu Tướng bạn.
Chiếu dai có được xử hoà không?
Trong thi đấu chính thức, luật hạn chế việc chiếu mãi đơn phương để ép hoà, chi tiết tuỳ giải. Khi chơi online trên trang này, thế cờ lặp lại ba lần thì xử hoà.
Sát cục nghĩa là gì?
Là thế chiếu bí, hoặc đòn phối hợp dẫn tới chiếu bí. "Có sát cục" nghĩa là có đường ép tới chiếu bí.
